• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Emeviyye Camii

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,583
Puanları
83
#1
EMEVİYYE CAMİİ

İslâm dinî mimarisinin bugüne kadar ayakta kalabilen ilk muhteşem örneği.

Şam'da Emevîler devrinde yapılmış olan Emeviyye Camii (el-Câmiu'l-Ümevî, Câ-miu Benî Ümeyye) mimari Özellikleri, süs-lemelerindeki ihtişam ve haiz olduğu mânevî değerleriyle bütün İslâm âleminde müstesna bir yere sahiptir. Tarih boyun¬ca birçok müellif tarafından söz konusu edilen cami, inşasından sonraki bütün devirlerde methiyelere mazhar olmuş ve görenleri büyülemiştir. Müslümanların, dinî ve sosyal hayatta önemli roller üst¬lenmiş ve kutsî değerler atfedilmiş ca¬milerinin en eskisi olup milâttan önce I. yüzyıla ait bir Roma mâbediyle onun harabeleri yanında bulunan Theodosios dönemine (379-395) ait Aziz Yohannes (Hz. Yahya) Kilisesinin yerine inşa edil¬miştir. Önce, Dımaşk'ın fethinin ardın¬dan (14/635) Romalılar'ın baştannsı Jü¬piter'in adını taşıyan mabedin çevresi sütunlu, yüksek duvarlı büyük salonu Ebû Ubeyde b. Cerrâh'ın gözetiminde ca¬miye çevrilmiş, daha sonra bu caminin ihtiyacı karşılayamaması üzerine Eme-vî Halifesi Velîd b. Abdülmelik (705-715) tarafından mâbed harabesinin batı ta¬rafında bulunan kilise veya bir iddiaya göre sadece aradaki duvar yıktırılarak {DİA, VII, 48, 49) bütün bu sahayı kapla¬yacak olan bugünkü büyük caminin in¬şası başlatılmıştır. Temeli 86 (705) veya 87 (706) yılında atlan esas cami bölümü 96'da (714) tamamlanmış ve inşaatta halifenin isteği üzerine Bizans impara¬torunun İstanbul'dan gönderdiği usta¬lar çalışmıştır. Caminin yapımında, dik¬dörtgen planlı olan Roma mabedinin kıb¬le istikametine rastlayan uzun duvarla¬rından güneydeki ile uçlarında bulunan iki burçtan faydalanılmış ve inşaat bu duvarın kuzeyinde geliştirilip kuleler de minare kaidesi olarak kullanılmıştır.
Yapımını takip eden asırlar içinde bir¬çok yangına ve tabii tahribata mâruz ka¬lan bina çeşitli onarım ve değişiklikler geçirmiş, fakat buna rağmen mimari hususiyetlerini bir ölçüde koruyabilmiş, özellikle de mozaiklerindeki ihtişamı bu¬güne kadar sürdürebilmiştir. Yapılan ona¬rım ve değişikliklerin en önemlilerinden ilkini. 461 'de (1069) meydana gelen bü yük bir yangın sebebiyle 475 (1082-83) yılında Selçuklu Sultanı Melikşah yaptır mıştır; bu onarımda ağırlığın Kubbetü'n nesr adıyla tanınan kubbe ile birlikte ke-merler ve sütunlar üzerinde yoğunlaştı-nldığı görülmektedir. İkinci önemli ona¬rım ise Osmanlı Sultanı 11. Abdülhamid devrinde 1894'tekİ büyük yangından son¬ra gerçekleştirilmiş (1896-1902) ve içeri¬deki sütun sıraları ile bunlarla İlgisi bu¬lunan mimari bölümler ve çatı İstanbul'¬dan gönderilen ustalar tarafından yeni¬den yapılmıştır.
136 x 37 m. boyutlarında bir ibadet mekânı ile 122,5 x 50 m. boyutlarında bir avludan oluşan dikdörtgen planlı ca¬minin ana ibadet mekânı, kıble duvarı¬na paralel uzanan üç enine nef ile (salın) bunları ortadan kesen daha geniş bir di¬key neften meydana gelmekte ve nef-ler arasında mermer sütunlar üzerinde yükselen iki kat halinde düzenlenmiş kemerler bulunmaktadır. İbadet mekâ¬nının merkezinde, enine neflerle dikey nefin kesiştiği kısmın ortasında, kare kesitli dört paye tarafından taşınan Kub-betü'n-nesr yer almakta ve kubbeye ge¬çişin tromplarla sağlandığı görülmek¬tedir; ibadet mekânının diğer tarafları 1894 yangınından sonra yenilenen ah¬şap bir çatıyla örtülüdür. İç kısımda Şa¬fiî mihrabı denilen ana mihraptan baş¬ka ikisi sağda, biri solda üç mihrap da¬ha bulunmakta ve bunlardan sağdaki-lere Hanefî ve Hanbelî mihrapları, sol-dakine ise sahabe veya Mâlikî mihrabı denilmektedir. Sahabe mihrabı ile Kub-betü'n-nesr arasına rastlayan yerde Hz. Yahya'nın türbesi bulunmaktadır. Ana ibadet mekânı, dikey neften üç kemerli büyük bir kapıyla avluya açılmaktadır.
Ortasında bir şadırvanın yer aldığı av¬lu arkadan yirmi dört. yanlardan doku¬zar kemerli revaklarla çevrilmiştir. Av¬luda ayrıca biri Kubbetü'l-hazne (beytü'i-mâl), diğeri Kubbetü Zeynelâbİdîn adını taşıyan iki kubbeli küçük bina mevcut¬tur ve bunlardan batdaki Kubbetü'1-haz-ne'de camiye ait vakıf gelirlerinin mu¬hafaza edildiği bilinmektedir.
Caminin üç minaresi ve dört ana ka¬pısı vardır. el-Mi'zenetü'1-garbiyye de¬nilen ve batıdaki Roma burcu üzerine yapılmış olan minare ötekilerden daha gösterişlidir; 893 (1488) yılında Mem-lüklü Sultanı Kayttbay tarafından tâdil ettirilmiştir. Diğer minarelerden doğuda¬ki burç üzerinde yükselen Mi'zenetü îsâ, kuzey revakının üzerinde yükselen ise Mi'zenetü'1-arûs adını taşımaktadır. Ca¬minin kapılarından Bâbü Berîd batıdan, Bâbü Ceyrûn (Bâbü's-sâat, Bâbü'l-lebbâ-dîn, Bâbü'n-Nevfere) doğudan ve Bâbü'l-ferâdis (Bâbü'l-imâre) kuzeyden avluya, Bâbü'z-ziyâde ise (Babü'l-Kavâfîr) kıble duvarından iç mekâna açılmaktadır. Bun¬lardan başka kuzeyde Kellâse Medrese-si'ne açılan bir kapı daha vardır.
Emeviyye Camii, enine gelişen uzun nefli ve avlulu cami tipinin ilk örnekle¬rinden biri olarak cami mimarisine uzun süre etkide bulunmuş ve bu tip cami pla¬nı Anadolu dahil İslâm dünyasının pek çok yerinde asırlarca uygulanmıştır [342]. Bu cami¬nin bitkisel ve geometrik motiflerle şe¬hir ve bina tasvirlerinden meydana ge¬len fevkalâde zengin mozaik süslemele¬ri de sanat tarihi bakımından büyük bir önem taşımaktadır. Caminin bir diğer özelliği de İslâm alemindeki ilk umumi helaların burada yapılmış olmasıdır.

Bibliyografya:

K. A. C. Cresvvell. Early Müslim Architecture, Ümayyads, Early Abbasides and Tulunids, Part I- ümayyads, Oxford 1932, s. 2; a.mlf., A Shott Account of Early Müslim Architecture, Harmondsworth 1958, s. 44-63; a.mlf., el-Aşâ-rü'l-İslâmiyyetü'l-ûlâ [343], Di-mask 1404/1984, s. 69-115; Abdülkâdir er-Reyhâvî, el-'İmâretü.'l-'Arabiyyetü'l-İsiâmiyye: haşâ'işuhâ oe âşâruhâ f! Suriye, Dımaşk 1979, s. 45; Architecture of the Islamic Worid [344], London 1984, s. 232; M. Mutr el-Hâfız. el-Câmicu'i-Ûmeuî bi-Dımaşk, Dımaşk-Beyrut 1405/1985; Suâd Mahir Muhammed. et-'İmâretü'l-İslâmiuye cal& merri'l-'uşûr, Cid¬de 1405/1985. I, 213-216; Afîf el-Behnesî, el-C&mi'u'l-Ümeuî el-kebîr, Dımaşk 1988; Vic¬dan Ali b. Nâyif, Silsiletut-ta<:rtfbi'l-fenni'l-İs-lâmî: el-Emeuiyyûn el-cAbb3siyyûn el-Ende-lüsiyyün, Amman 1988, I, 33-45; Ali et-Tantâ-vî, el-Câmfu'l-Ümeoî fîDımaşk, Cidde 1410/ 1990; J. Sauvaget, el-Aşârü't-târîhiyye fî Di-maşfcttrc. Ekrem Hasan el-Ulebî, Dımaşk 1412/ 1991, s. 25-56; Ahmet önkal - Nebi Bozkurt, "Cami", DİA, VII, 48, 49; Semavi Eyice. "Cami", a.e., VII, 59 vd.
 

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,583
Puanları
83
Sosyal Hayattaki Yeri. Tarihçilerle mÜS-lüman ve yabancı seyyahlar Emeviyye Ca-mii'nin inşası, özellikleri ve geçirdiği ona¬rımlar yanında Şam'ın sosyal, siyasal, il¬mî ve dinî hayatındaki yeri hakkında da çeşitli bilgiler vermişlerdir. Velîd b. Ab-dülmelik ilk yapılan camiyi genişletmek istediğinde Roma mabedinin yanındaki kiliseyi hıristiyanlardan kendilerini razı etmek suretiyle almış ve bir rivayete gö¬re karşılığında daha büyük bir kilise, baş¬ka bir rivayete göre ise dört kilise ver¬miştir. Ancak hıristiyanların daha sonra Ömer b. Abdülazîz devrinde (717-720) ki¬liseyi geri istedikleri ve halifenin ancak Gota'daki kiliseleri de vererek onları ra¬zı ettiği bildirilmektedir [345]. Cami¬nin yapımı için, her birinde 14.000 veya 28.000 dinar bulunan 400 sandık altın harcandığı kaydedilmekte [346], buna göre binanın 5.600.000 veya 11.200.000 dinara mal olduğu anlaşıl¬maktadır.
Caminin gerek bakım ve onarımını yap¬mak, gerekse burada yürütülecek dinî hizmetlerle eğitim ve öğretim faaliyet¬lerinin masraflarını karşılamak için !. Ve¬lîd döneminden başlayarak çeşitli vakıf¬lar tahsis edilmiş, zamanla ortadan kal¬kan bazı vakıfların yerine de yenileri ku¬rulmuştur. Bu çerçevede Yavuz Sultan Selim, caminin bakım, onarım ve aydın¬latılması, imam, hatip, müezzin, kayyım, kâri ve müderrislerine ücretlerinin öden¬mesi için birçok dükkân, çarşı, han, ha¬mam, köy ve mezra vakfetmiş olup bu vakfiyenin sureti Vakıflar Genel Müdür¬lüğü Arşivi'nde bulunmaktadır. [347]
Camide genellikle talebelerin kaldığı "meşhed" denilen ve bazı büyük sahâbî-lere izafe edilerek onların adlarıyla anılan mescid benzeri müstakil mekânların bulunması buraya ayrı bir manevî değer kazandırmaktadır. Bunlardan kaynaklar¬da adı geçenler Hz. Ali, Hüseyin, Âişe, Ebü Bekir, Ömer, Osman ve Kellâse meş-hedleriyle Ömer b. Abdülazîz mescididir. Camideki diğer önemli bir yer de Hz. Yahya'nın türbesidir. Rivayete göre, in¬şaat sırasında küçük bir dehlizde ve san¬duka içinde üzerinde Hz. Yahya'ya ait olduğu yazılı, deri ve saçları özelliğini ko¬ruyan bir baş bulunarak yerinde muha¬faza edilmiş [348], daha sonra da üzerine bir türbe yapılmıştır. Yine ana mihrabın (Şa¬fiî mihrabı) solunda kalan kısımda bü¬yük bir sandık içinde, Hz. Osman'ın Su¬riye'ye gönderdiği ve Zehebfnin Taberiye'den 507 (1113) yılında bu camiye ge¬tirildiğini söylediği [349] mus-haf bulunmaktadır. İbn Cübeyr sandığın her gün namazlardan sonra, İbn Bat-tüta ise her cuma namazından sonra açıldığını ve mushafı öpmek için büyük bir izdiham yaşandığını kaydetmekte¬dir. İbn Battûta ayrıca, çeşitli anlaşmaz¬lıklar sebebiyle hasımların birbirlerine bu sandığın başında yemin verdirdikle¬rini kaydeder. Üzerinde el-Mi'zenetü'I-garbiyye'nin yükseldiği Roma burcun¬daki oda, burada uzlete çekilen İmam Gazzâlî'yi bir müddet barındırmasından dolayı mübarek bir yer olarak kabul edil¬mektedir.
Caminin asırlardan beri mukaddes ta¬nınan ve ibadethane olarak kullanılan bir mekânda inşa edilmesi ve Müslümanlar taraflından yapılan ilk ve en büyük cami¬lerden biri olması sebebiyle manevî de¬ğeri ve fazileti hakkında çeşitli rivayet¬ler nakledilmiştir ki bunların birçoğunun gerçekle ilgisi yoktur. Katâde'nin Tin sû¬resinde geçen "tîn'den maksadın bu ca¬mi olduğu, Hasan b. Yahya'nın isrâ ge¬cesi Hz. Peygamberin bu caminin yerin¬de namaz kıldığı, Ka'b el-Ahbâr'in Dimaşk'ta bir caminin yapılacağı ve dün¬yanın yıkılışından sonra kırk yıl daha ayakta kalacağı [350], Süfyân es-Sevrî'-nin bu camide kılınan bir namazın 30.000 namaz değerinde olduğu [351] yolunda söyledikleri sözlerle âhir zamanda Hz. îsâ'nın caminin batı tara¬fındaki minareye ineceğine dair halk ara¬sındaki İnanç [352] bunlardan bazılarıdır.
Emeviyye Camii, dinf ve ilmf fonksiyo¬nu yanında Roma mabedinin içinde yer aldığı ilk halinden itibaren Özellikle Eme-vîler döneminde siyasî hayatta da önem¬li bir rol oynamıştır. Meselâ Muâviye Hz. Ali'ye muhalefetini bu caminin minbe¬rinden ilân etmiş, halifeliğin Emevîler'in Süfyânf kolundan Mervânî koluna geçi¬şini sağlayan ve adını caminin doğu ka¬pısından alan Ceyrûn günü çatışmaları (64/683) burada başlamış ve Emevî ha¬lifeleri bu camide hutbe okumuşlardır. Abbasîler zamanında Bağdat başşehir olunca Emeviyye Camii siyasî önemini kaybettiyse de Selçuklular, Zengîler ve Eyyûbîler devrinde Şam'ın zaman zaman idare merkezi olması sonucu tekrar önem kazandı; daha sonraki dönemlerde ise sosyal, dinî ve ilmî hayatın merkezi ol¬maya devam etti.
Başlangıçtan beri devletin ileri gelen¬leri düzenli şekilde Emeviyye Camii'nde namaz kılmaya özen göstermişlerdir. Halk yöneticilerle burada karşılaşarak derdini anlatma fırsatı bulur, haksızlık¬lara, ağır vergilere ve hayat pahalılığına karşı protestosunu genellikle bu cami¬de dile getirirdi. Haksızlığa uğrayan bir kimse minarelerden birine çıkıp tekbir getirerek kendisine haksızlık yapanı ilân eder [353], savaş sırasında özellikle kadın ve çocuklar buraya sığı¬nırlardı; caminin çevresindeki çarşılar da ticarî hayatın merkeziydi.
580 yılı Rebîülevvelinde [354] Şam'ı ziyaret eden İbn Cübeyr ve daha sonra İbn Battûta caminin mimari özel¬likleri, boyutları, bölümleri ve tezyinatı hakkında etraflıca bilgi verirken avlunun da şehir halkı için bir toplantı ve buluş¬ma yeri olduğunu söylemekte ve Şamlı-lar'ın özellikle her akşam üstü burada bir araya gelip kimilerinin sohbetle, ki¬milerinin Kur'an okuyarak vakit geçir¬diklerini ve yatsı namazından sonra da¬ğıldıklarını, yaşanan büyük hareketliliği de insanın Kadir gecesi sandığını nak¬letmektedirler.
Şehrin en büyük ve merkezî camii ol¬ması ve muhtemelen ihtiyacı da karşı¬laması sebebiyle cuma namazları şehrin sur içi kesiminde uzun müddet sa¬dece burada kılınmış, İbn Kesîr'in verdi¬ği bilgiye göre ancak 24 Zilkade 765 [355] tarihinden itibaren Şehre-zûrî Camii'nde de kılınmaya başlanmış¬tır [356]. Fıkıh mezhep¬lerinin ortaya çıkışından sonra farklı mez¬hep mensuplarının burada kendi imam¬larının arkasında ayrı ayrı cemaatler ha¬linde namaz kıldıkları görülmektedir. İbn Şeddâd (ö. 684/1285), kendi zamanında camide muhtelif yerlerde dokuz ayrı imamın namaz kıldırdığını, İbn Battûta ise (ö. 770/1368-69 |?|) camide on üç imam olduğunu, ilk defa Şafiî imamının, ondan sonra da sırasıyla Hz. Ali, Hüse¬yin, Kellâse, Ebû Bekir, Ömer ve Osman meşhedleri imamlarının, bunların ardın¬dan Mâlikî, Hanefî ve Hanbelî imamları¬nın vakit namazlarını kıldırdıklarını, da¬ha sonra da beş İmam tarafından kaza namazı kıldırıldığını, böylece camide sa¬bahtan gece yarısına kadar cemaatle namazın devam ettiğini söylemektedir. Yine İbn Battüta'nın verdiği bilgiye gö¬re müezzinlerin sayısı da yetmiştir. Çağ¬daş yazarlardan Ekrem Hasan el-Ulebî, bugün yalnız Şafiî ve Hanefî mihrapların¬da namaz kılındığını ve önceliğin Şafiî imamında olduğunu, ramazanda ise te¬ravih namazının biri camide, diğeri Meşhed-i Alî'de olmak üzere iki ayrı yerde Kıldırıldığını yazmaktadır. İbn Kesîr, kıb¬le duvarındaki özel mihraplarda Hanefî. Mâlikî ve Hanbelî imamlara namaz kıl¬dırma yetkisinin 23 Receb 728 [357] tarihinde verildiğini, daha ön¬ce bunların caminin başka yerlerinde na¬maz kıldırdıklarını söylemektedir. [358]
Şam'da birçok medrese bulunmakla birlikte Emeviyye Camii'nin eğitim ve öğretim hayatında ayrı bir yeri olmuştur. Caminin harimiyle avlu ve revakla-nnda çeşitli ders halkalarının kurulduğu bilinmektedir. İlk ders halkasının es¬ki camide Abdülmelik b. Mervân zama¬nında (685-705) Hişâm b. İsmail el-Mah-zûmî tarafından oluşturulduğu ve kıra¬at dersi verilen bu halkanın daha son¬raki sub' meclislerinin de esasını teşkil ettiği söylenmektedir [359]. Camide her gün sabah namazından sonra Hz. Yahya Türbesi'nin karşısında Kur'an'ın yedide biri okunur ve sub' adı verilen bu kıraat halkasında haftada bir hatim in¬dirilirdi. İkindi namazlarından sonra da Kevser sûresinden Kur'an'ın sonuna ka¬dar okunur, daha çok ezberi iyi olmayan¬larla çocukların katıldığı bu kıraat hal¬kasına da Kevseriyye denirdi. Camideki çeşitli İslâmî ilimlerle ilgili ders halkala¬rı yanında bu iki kıraat meclisine katı¬lanlara da vakıflar tahsis edilmişti. İbn Cübeyr, sub' meclisinden sonra buna ka¬tılanların her birinin bir çocuğa Kur'an öğrettiğini ve bu çocuklara da vakıf ma¬lından tahsisat ayrıldığını kaydeder. İbn Battûta, bu iki meclise iştirak edenlerin 600 kadar olduğunu ve meclise katılıp katılmadıklarının kontrol edildiğini, gelmeyenlerin devamsızlıkları ölçüsünde tahsisatlarının kesildiğini zikreder. İbn Şeddâd, kendi zamanında cami bünye¬sinde altı medresenin yer aldığını belir¬terek bunların adlarını verir; ayrıca bu¬rada on bir ilim halkası, beş hadis hal¬kası, 120 Kur'an okutma ve tâlim hal¬kası ile en büyüklerine 300-400 kişinin Katıldığı yirmi dört ayrı sub' meclisi bu¬lunduğunu kaydeder. [360]
Camideki ilim halkalarının en önemli¬si Kubbetü'n-nesr'in altındaydı ve yük¬sek seviyede bir meclisti. XVII. yüzyılda Şam'ı ziyaret eden İbrahim b. Abdurrah-man el-Hıyârî buradaki eğitime çok rağ¬bet olduğunu ve hocalarına "müderrisü'l-kubbe" denildiğini kaydeder [361]. Eğitim öğretim fa¬aliyetlerinin dışında ayrıca caminin çe¬şitli yerlerinde ilmî sohbetler yapılır ve başka İslâm ülkelerinden gelen meşhur âlimler de bu sohbetlere katılarak so¬rulara cevap verirlerdi. Şam'a yeni ge¬len bir âlim, büyük ilgi gören bu sohbet¬lerde ilmî yeteneğini ispat edemezse ule¬mânın ve halkın iltifatına mazhar olmaz ve tutunamayıp giderdi. Osmanlı devri¬nin sonlarına kadar canlılığını koruyan ilim halkaları, daha sonra büyük âlimle¬rin de pek yetişmemesi sebebiyle gide¬rek önemini kaybetmiş ve cami ibadet mekânı olmasının yanında bir dinlenme ve sohbet yeri haline gelmiştir.

Bibliyografya:

VGMA, Mücedded Anadolu Sânî Deften, nr. 585, sıra 117, s. 111-124; İbn Cübeyr. er-Rih-/e, Beyrut 1400/1980, s. 235-246; İbn Şeddâd, el-A'lâku'l-hatîre fîzikri ümerâ'i'ş-Şâm oe'l-Cezire [362], Dımaşk 1375/ 1956, s. 43-85; İbn Manzûr. Muhtaşaru Târihi Dımaşk, I, 255-274; İbn Battûta. er-Rİhle, Bey¬rut, ts. (Daru Sâdır), s. 89-106; İbn Kesîr. el-Bİ-dâye,V[\], 240; IX, 142-161, 308-309; XIV, 134; Nuaymî. ed-Dâris fî târihi'I-medâris [363], Kahire 1988, 11, 371-416; Nu'mân Kasâtılî, er-Rauzatü'l-ğannâ fî Dımaşki'l-fey-hâ\ Beyrut 1299/1879. s. 105-107; Ebü'!-Be-kâ Abdullah el-Bedrî. riüzhetü't-enâm fî mehâ-sini'ş-Şâm, Beyrut 1400/1980, s. 20-35; Ek¬rem Hasan el-Ulebî, Dımaşk beyne 'asri'l-Me-mâlîk ue'l-'Oşmâniyyîn, Dımaşk 1402/1982, s. 94, 165-171,418; a.mlf, Hıtatu Dımaşk, Di-mask 1410/1989, s. 284-304; Muhammed Kürd Ali. Hıtatu Dımaşk, Dımaşk 1403/1983, V, 248-263; Yûsuf Cemîl Nuayse, Müctema'u Medî-neti Dtmaşk, 1186-1256 h., Dımaşk 1986, II, 392-395; Muhammed Behçet el-Baytâr, "el-Müderrisûn tahte Kubbeti'n-nesr", MMİADm., XXIV (1949), s- 59-72. 222-233; İbrahim Ateş. "Şam Ümeyye Camii ve Vakfiyesi", VD, XII (1978], s. 27-90; Ahmed Ramazan Ahmed. "el-Mescidü'l-Ümevî beyne'l-hakika ve:l-us-tûre kemâ câ'e fî Târihi Dımaşk, l'İbn cAsâ-İtir", ed-Dâre, V/4, Riyad 1400/1980, s. 213.
 

Hanımeli

Usta Üye
Katılım
12 Mar 2009
Mesajlar
1,114
Puanları
38
Şam’da bir şaheser: Emeviyye Camii

Şam’da bir şaheser: Emeviyye Camii
İslâm dini mimarisinin bugüne kadar ayakta kalabilen ilk muhteşem örneklerinden biri de Emeviyye Camii'dir.





Zeynep Güngördü / Dünya Bülteni /Tarih Servisi

Şam’da Emevîler devrinde yapılmış olan Emeviyye Camii(el-Câmiu’l-Ümevî,Câmiu Benî Ümeyye) mimari özellikleri,süslemelerindeki ihtişam ve haiz olduğu mânevî değerleriyle bütün İslam âleminde müstesna bir yere sahiptir.Tarih boyunca birçok müellif tarafından söz konusu edilen cami, inşasından sonraki bütün devirlerde methiyelere mazhar olmuş ve görenleri büyülemiştir.



Müslümanların dinî ve sosyal hayatta önemli roller üstlenmiş ve kutsî değerler atfedilmiş camilerinin en eskisi olup M.Ö.I.yüzyıla ait bir Roma mâbediyle onun harabeleri yanında bulunan Theodosios dönemine (379-395) ait Aziz Yohannes (Hz.Yahyâ) Kilisesi’nin yerine inşa edilmiştir.Önce, Dımaşk’ın fethinin ardından (635) Romalıların baştanrısı Jupiter’in adını taşıyan mâbedin çevresi sütunlu, yüksek duvarlı büyük salonu Ebû Ubeyde b.Cerrâh’ın gözetiminde camiye çevrilmiş, daha sonra bu caminin ihtiyacı karşılayamaması üzerine Emevî Halifesi Velîd b.Abdülmelik (705-715) tarafından mâbed harabesinin batı tarafında bulunan kilise veya bir iddiaya göre sadece aradaki duvar yıktırılarak bütün bu sahayı kaplayacak olan bugünkü büyük caminin inşası başlatılmıştır. Velîd b.Abdülmelik ilk yapılan camiyi genişletmek istediğinde Roma mâbedinin yanındaki kiliseyi Hıristiyanlardan kendilerini razı etmek suretiyle almış ve bir rivayete göre karşılığında daha büyük bir kilise, başka bir rivayete göre ise dört kilise vermiştir. Ancak Hıristiyanların daha sonra Ömer b.Abdülazîz devrinde (717-720) kiliseyi geri istedikleri ve halifenin ancak Gota’daki kiliseleri de vererek onları razı ettiği bildirilmektedir (İbn Şeddâd, s.50-56; İbn Manzûr, I, 260-262,268). Temeli 705 veya 706 yılında atılan esas cami bölümü 714’te tamamlanmış ve inşaasında halifenin isteği üzerine Bizans imparatorunun İstanbul’dan gönderdiği ustalar çalışmıştır.

Yapımını takip eden asırlarda birçok yangına ve tahribata mâruz kalmıştır. Çeşitli onarım ve değişiklikler geçirmesine rağmen mimari yapısını bir ölçüde korumuş, özellikle de mozaiklerindeki ihtişamı bugüne kadar sürdürebilmiştir. Yapılan onarım ve değişikliğin ilkini, 1069’da meydana gelen büyük yangın sebebiyle 1082-1083 yıllarında Selçuklu Sultanı Melikşah yaptırmıştır. Bu onarım kubbe, sütunlar ve kemerler üzerinde yoğunlaşmıştır. İkinci önemli onarım ise Osmanlı Sultanı II.Abdülhamid devrinde 1894’teki büyük yangından sonra 1896-1902 yıllarında gerçekleştirilmiş ve içerideki sütun sıraları ile bunlarla ilgisi bulunan mimari bölümler ve çatı İstanbul’dan gönderilen ustalar tarafından yeniden yapılmıştır. İç kısımda Şâfiî mihrabı denilen ana mihrapdan başka ikisi sağda, biri solda üç mihrap daha bulunmaktadır. Sağdakilere Hanefî ve Hanbelî mihrapları, soldakine ise sahâbe veya Mâlikî mihrabı denilmektedir. Sahâbe mihrabı ile Kubbetü’n-nesr arasına rastlayan yerde Hz.Yahya’nın türbesi bulunmaktadır.

Caminin üç minaresi ve dört ana kapısı vardır. Caminin kapılarından Bâbü Berîd batıdan, Bâbü Ceyrûn doğudan ve Bâbü’l Ferâdis kuzeyden avluya, Bâbü’z-ziyâde ise kıble duvarından iç mekana açılmaktadır. Bulardan başka kuzeyde Kellâse Medresesi’ne açılan bir kapı daha vardır.

Emeviyye Camii, enine gelişen uzun nefli ve avlulu cami tipinin ilk örneklerinden biri olarak cami mimarisine uzun süre etki etmiştir. Bu caminin bitkisel ve geometrik motiflerle şehir ve bina tasvirlerinden meydana gelen fevkalâde zengin mozaik süslemeleri de sanat tarihi bakımından büyük bir önem taşımaktadır. Caminin bir diğer özelliği de İslâm âlemindeki ilk umumi helâların burada yapılmış olmasıdır.
 
Üst Alt