• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mirza Taki Han

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,577
Puanları
83


MİRZA TAKI HAN


Emîr-i Kebîr Muhammed Takı Han Ferâhânî (ö. 1268/1852) İranlı ıslahatçı devlet adamı.


1222 (1807) yılında İrâk-ı Acem'de Ferâhân yakınlarındaki Hezâve'de doğdu. Emîr-İ Kebîr, Atabeg ve Emîr-i Nizâm un-vanlarıyla anılır. Hayatının ilk dönemi hak*kındaki bilgiler kısıtlıdır. Bir aşçı olan ba*bası Kerbelâyî Muhammed Kurban, Ferâ-hân'da Kâim-i Makam Mirza Büzürg'ün hizmetinde bulunduğundan ailesi onunla birlikte önce Tahran'a, ardından Tebriz'e yerleşti. Mirza Büzürg babasının yardım*cısı olarak çalışan Mirza Takî'nin zekâ ve kabiliyetini farkedince oğullarıyla birlik*te ders almasını ve iyi bir eğitim görme*sini sağladı. Mirza Taki öğrenimini ta*mamladıktan sonra Mirza Büzürg tara*fından kâtiplik görevine getirildi. Bu sı*rada donemin siyasî şahsiyetlerini yakın*dan tanıma fırsatı buldu. Mirza Büzürg 1237'de (1822] ölünce yerine geçen oğlu Ebü'I-Kasım zamanında önce Azerbay*can ordusunda askerî kâtip (leşkernüvîsî), ardından 1251'de (1835] Azerbaycan or*dusunun malî işlerinden sorumlu bulu*nan müstevfî-i nizâmı olarak tayin edildi. Ordudaki bu görevi ona sadrazamlığı sı*rasında yapacağı malî reformlar için tec*rübe kazandırdı.

Mirza Taki bu dönemde üç resmî seya*hat yaptı. İlkinde Rus elçisinin Tahran'da Öldürülmesi münasebetiyle özür beyan etmek için 1829-1830 yıllarında Hüsrev Mirza başkanlığında bir heyetle Rusya'ya gitti. On ay süren bu gezi esnasında Tif*lis, Moskova ve Saint Petersburg'da okul*ların yanı sıra bazı sanayi kuruluşlarını görme fırsatı buldu; izlenimleri ona İran'*da yapacağı reformlar için geniş bir ufuk sağladı. 12S3'te (1837) ikinci gezisinde Veliaht Nâsırüddin Mirza ile birlikte Erivan'a gitti. Orada Rus Çarı I. Nicholas'la görüştü. Üçüncü gezisini, 1843-1847yılla*rı arasında "müşîrüddevle" unvanıyla baş*kanı olduğu bir heyetle birlikte Osmanlı-İran sınır ihtilâflarını görüşmek üzere Er*zurum'a yaptı. Osmanlı, Rus ve İngiliz temsilcileriyle sürdürülen görüşmeler so*nunda İran-Osmanlı sınırını tesbit eden 16 Cemâziyelâhir 1263 [934] tarihli Erzurum Antlaşması imzalandı. Mirza Taki, Türkiye'de görevli bulunduğu zaman içerisinde Osmanlı Devleti'nin ger*çekleştirdiği Tanzimat ıslahatının sonuç*larını görme fırsatı buldu. İran'a dönünce vezîr-i nizâm ve on beş yaşındaki Veliaht Şehzade Nâsırüddin'e lalabaşı olarak ta*yin edilen Mirza Taki. 1264 (1848) yılında Muhammed Şah'ın vefatı üzerine veliaht tarafından emîr-i nizâmlığa (başkuman*danlık) getirildi ve tahta çıkma töreni için gereken hazırlıkları yapma göreviyle Tah*ran'a gönderildi. Nâsırüddin Mirza tahta çıktıktan sonra onu sadrazam tayin etti ve kendisine "emîr-i kebîr" ve "atabeg-i a'zam" unvanlarını ver*di [935] ayrıca kız kardeşiyle evlendirdi.

İran'da sadâret makamına ulaştıktan sonra siyasî, ekonomik ve sosyal alanlar*da birçok problemle karşılaşan Mirza Taki Han bunları çözüme kavuşturmak ve ül*keyi daha iyi bir seviyeye ulaştırmak için bir dizi ıslah hareketi başlattı. Buna ze*min hazırlamak amacıyla kötü gidişten sorumlu tuttuğu birçok eski vali ve yöne*ticiyi görevden aldı. Mirza Âkâ Han Nûrî başta olmak üzere pek çok kişi onun sa*dârete getirilmesinden hoşlanmadı ve makamından uzaklaştırılması için entri*kalara başladı. Tahran'da toplanan Azer*baycanlı askerler Mirza Takî'nin görevden alınıp idam edilmesini istedilerse de bu girişim sonuçsuz kaldı (1849). Bâbîliğin kurucusu Seyyid Ali Muhammed Bâb'in çıkardığı isyan da bastırıldı ve kendisi Teb*riz'de idam edildi (1266/1850). Bunları di*ğer bazı isyan hareketleri izledi. Meşhed'de baş kaldıran Hasan Han Sâlâr'la yapılan görüşmelerden bir netice alınamayınca üzerine kuvvet yollanarak isyan bastırıldı (1266/1850). Ayrıca Mâzenderan'da Mol*la Hüseyin Büşrûyîve Molla Muhammed Bârfürûşî, Zencan'da Molla Muhammed Zencânî ve Neyrîz'de Seyyid Yahya Dârâ-bfnin isyanları da bastırılarak liderleri idam edildi. Mirza Taki bu şekilde bütün eyaletlerde dirlik ve düzeni sağlayıp yeni ıslah hareketleri için bir zemin oluştur*maya çalıştı.

Mirza Takî Han ülkede hemen ıslahat*lara başladı. İlk olarak gelirleri arttıran ve harcamaları buna göre ayarlayan dengeli bir bütçe programını yürürlüğe koydu; endüstri ve tarımı özendiren çeşitli ka*rarlarla devlete yeni gelirler sağladı. Bir*çok kişiyi teknik eğitim almak ve öğrenim görmek üzere Rusya'ya gönderdi. Ülke genelinde imar faaliyetlerine girişti ve ön*celikle Tahran'da bir çarşı ile [936] şehre su getiren bir kanal, Şîraz'da bir hi*sar, İsfahan'da ticarî merkez, Muhamme-re'de kışla inşa ettirdi. Modern bir ordu kurmak ve askerin eğitiminde Ruslar'la İngilizler'in etkisini azaltmak için İtalyan ve Avusturyalı subaylardan faydalandı; silâh ve mühimmat ithalâtını asgari se*viyeye düşürmek amacıyla Tahran, Hora*san ve Azerbaycan'da fabrikalar kurdu. Yaptığı en önemli hizmetlerden biri, ülke*de Avrupa tarzında ilk öğretim kurumu olan Tahran Dârülfünunu'nu kurmasıdır (1268/1852). Modern anlamda Rûznâ-me-i Vekâyf-i İttifâkıyye adlı ilk resmî gazetenin 1267'de (1851) yayımını da o sağladı.

Dürüst bir devlet adamı olarak bilinen Mirza Takî Han, Kaçar hanedanına intisap ettikten sonra hızlı bir şekilde yükselme*siyle diğer devlet adamlarından birçoğu*nun kinini üzerine çekmiş, bilhassa malî alanda yaptığı reformlarla ciddi düşman*lar kazanmıştı. Sonuçta reformları daha birinci yılını doldurmadan aleyhindeki pro*pagandalar yoğunlaştı, çok yoğun ve ve*rimli geçen sadâret görevine 20 Muhar*rem 1268'de [937] Nâsırüddin Şah tarafından son verildi. Yaklaşık iki ay sonra gönderildiği Kâşân'a bağlı Fîn ka*sabasında şahın emriyle öldürüldü.[938]



Bibliyografya :


P. Sykes. A History ofPersia, London 1930, II, 339-340; Ekber Hâşimî Rafsencânî, Emîr-i Ke*bîr yâ Kahramân-ı Mübâreze bâ Isti'mâr, Tah*ran 1346 hş.; Hafez Farman Farmayan, "The Forces of Modernization in Nineteenth Cen-tury İran", Beginnings of Modernization in the Middle East (ed. W. R. Polk- R. L. Chambers), Chicago 1968, s. 126-128, 146; Hamid Algar, Religion and State in Iran, 1785-1906: TheRole of the Ulama in the Qajar Period, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 135-136, 310;a.mlf.. Amîr(-e|Kabir", Ör, I, 959-963; Abbas İkbâH Âştiyânî, Mîrzâ Takı Han Emîr-i Kebîr, Tahran 1355 hş.; Firîdûn Ademiyet, Emîr-i Kebîr ue Iran, Tahran 1362 hş.;G. Nashat, TheOriginsof Modern Reform in Iran: 1870-1880, Ürbana-Chicago-London 1982, s. 16-21,56, 127, 141; A. K. S. Lambton, Qajar Persİa, London 1987, s. 18-19, 23, 205; Mohammad Reza Naşiri, /Vâ-sıreddîn Şah Zamanında Osmanlı-îran Müna*sebetleri: 1848-1896, Tokyo 1991, s. 6-7; Ab*dullah MüstevfT, Şerh.-i Zİndegânî-yi Men, Tah*ran 1371 hş., I, 65-66, 70, 74-75, 76; Mehdi Bâmdâd. Şerh-i Hâl-i Ricâl-İ Iran der Kam-i 12 uel3üel4Hicrî, Tahran 1371 hş., I, 209-221; Hüseyin Mekkî, Zindegânî-yi Mîrzâ Takî Hân Emîr-i Kebîr, | baskı yeri yok] 1373 hş. (Çâphâne-i Peyâm]; J. H. Lorentz,"Iran's Great Reformer of the Nineteenth Century: An Analysis of Amir Kabîr's Reforms",/rS, IV/2-3 (1971], s. 85-103; R. Curzon, "Mîrzâ Takî yân Emîr-i Kebîr ez Çeşm-i Yek İngilisî", Âyende, IX/6, Tahran 1983, s. 448-457; Abbas Amanat, "The Downfall of Mirza Taqî Khan Amir Kabir and the Problem of Ministerial Authority in Qajar Iran", UMES, XXIII/4 (1991), s. 577-599; Muhammed Ali Ekbe-rî, "Mîrzâ Tala Hân Emîr-i Kebîr der Terâzu-yi Tenkid", Târıh-i Mu'âşır-ıfrân, VII, Tahran 1374 hş., s. 74-100; R. Levy, "Mirza Takî Han", İA, VİN, 362; Abdul-Hadi Hairi. "Amir Kabir", Elz Suppl.(\ng.),s. 70-71 ;A!i Ekber Velayeti, "Emîr Kebîr", DMBİ,X, 263-272.



 
Üst Alt