• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mirza Melkum Han

  • Konbuyu başlatan Aslı
  • Başlangıç tarihi
  • Cevaplar : 0
  • Görüntüleme : 3K

Aslı

Usta Üye
Emekli
Katılım
11 Mart 2009
Mesajlar
10,458
Tepkime puanı
420
Puanları
83

İtibar:

MİRZA MELKUM HAN


(1833-1908) Ermeni asıllı İranlı reformcu, diplomat ve gazeteci.

İsfahan'a bağlı Culfa'da doğdu. Şah Ab-bas döneminde Karabağ'dan İsfahan'a göç eden bir Ermeni ailesine mensuptur. Babası Mirza Ya'küb, Melkum'un doğu*şundan kısa bir zaman sonra müslüman olmuştu. Ancak baba oğul için bu din de*ğiştirmenin pek önemli olmadığı, ikisinin de masonluğun etkisinde kaldığı, hatta pozitivizmin öncülerinden Auguste Com-te'un ortaya attığı "insanlık dini"ne inan*dığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte İran toplumunda İslâm'ın taşıdığı önemin far*kında olan Melkum, dönemin diğer bazı reformcularının takip ettiği siyaset gereği düşüncelerini İslâm'a uygun kavramlarla belirtmeye özen göstermiştir.[871]

Melkum, Culfa'da başladığı öğrenimini Paris'te bir Ermeni eğitim kurumu olan Samuel Moorat College'da tamamladı.

1850'de İran'a döndü; bir yandan İran'ın yeni kurulan ilk modern eğitim kurumu olan darülfünundaki Avrupalı hocaların çevirmenliğini, bir yandan da Nâsırüddin Şah'ın özel mütercimliğini yaptı. Bu sıra*da Batılılaşmacın gerekliliği üzerine ilk risalelerini ve özellikle Kitâbçe-yi Ğay-bf yi yazdı. 18S6'da Mirza Ferruh Han'ın Paris ve Londra elçiliği sırasında onun ya*nında çalışarak diplomasi alanında ilk tec*rübesini kazandı. Bir yıl sonra İran'a dö*nerek ülkedeki ilk mason locası olan Ferâ-mûşhâne'yi Tatvan'da kurdu. Saray men*subu, tüccar ve ulemâdan pek çok kimse bu teşkilâta katıldı. Ferâmûşhâne'nin cumhuriyet komplocularının merkezi ola*bileceğinden çekinen Nâsırüddin Şah 1861 Ekiminde bu teşkilâtı kapattı, Mel-kum'u da İrak'a Araplar'ın yoğun olduğu bölgeye sürdü. Bağdat'ta birkaç ay geçi*ren Melkum, İran'ın baskılan üzerine böl*gedeki Osmanlı yetkilileri tarafından İs*tanbul'a nakledildi. İstanbul'da sürgün*deyken 1864 "te bîr Ermeni kilisesinde ön*de gelen Ermeniler'den olan Arakel'in kı*zıyla evlendi.

Mirza Melkum, İstanbul'da İran elçisi Mirza Hüseyin Han ile arkadaşlık kurdu ve yanında çalışmaya başladı. Böylece geçi*mini güvence altına alınca tekrar risale yazımına döndü; büyük önem verdiği al*fabe reformu konusunda Azerbaycanlı oyun yazarı Mirza Feth Ali Ahundzâde ile yazışmalar yaptı. 1871'de başbakanlığa getirilen Mirza Hüseyin Han bir yıl sonra Melkum'u özel danışmanı olması için ül*kesine çağırdı. Melkum, Mirza Hüseyin Han'ın devlet yapısında gerçekleştirdiği ıslahatlarda ona fikrî destek sağladı. Her iki devlet adamı da hem İran'ın ekonomik gelişmesini sağlama hem de şahsî men*faat elde etme düşüncesiyle ülkeye ya*bana sermayeyi çekmeye çalıştı. Böylece Melkum Han, o dönemde İngiliz Baron Julius de Reuter'a verilen imtiyazla ilgili müzakerelerde başarılı bir sonuç temin etti, ayrıca kısmen bu imtiyazın tamam*lanmamış bölümüyle irtibatlı olarak 1873'te kendisi beklenmedik bir şekilde Londra'da İran elçiliğine atandı. Bundan sonra Melkum 1873,1881,1887 ve 1888'-de İran'a yaptığı bazı ziyaretlerin dışın*da artık geri kalan ömrünü Avrupa'da geçirdi.

Melkum Han'ın on altı yıl süren Londra elçiliği çeşitli imtiyazlarla ilgili genellikle hiçbir sonuç doğurmayan teşebbüslerle geçti. Rusya'ya karşı bir gözdağı oluştu*rup İran'da reformları teşvik eder ümi*diyle İngiltere'ye İran demiryollarını inşa

etme imtiyazı tanıyarak bu ülkenin İran'a olan ilgisini çekmeye çalıştı. Bu alanda ba*şarısız olmasına rağmen Melkum, İran'*daki prens ve siyasetçilerle yapmış oldu*ğu yazışmalarla birçok olayın gelişmesin*de etkili oldu. Bu kişilerin en önemlileri Nâsırüddin Şah'ın yakın dostu ve daha sonra başbakan olan Mirza Ali Han Emî-nüddevle, İran'ın Paris elçisi Mirza Yûsuf Han Müsteşârüddevle, İsfahan Valisi Mes'ûd Mirza Zıllüssultan ve Veliaht Mu-zafferüddin Mirza'dır. Aynı zamanda re*jim problemleri ve reformlar hakkında ya*zılar yazmaya devam etti ve yine alfabe değişikliğini gündeme getirerek bu ko*nudaki projesini Nemûne-yi Hatt-ı Âde-miyyet'te ortaya koydu.[872]

Mirza Melkum'un kariyer hayatındaki en önemli dönem 1889 Aralık ayında dip*lomatlık görevinden alınmasından sonra başladı. Bundan bir yıl önce İran'da gazi*no yapılması ve millî piyango kurumunun ihdası için Nâsırüddin Şah'tan imtiyaz el*de ettiyse de bu imtiyaz hemen feshe*dildi; fakat Melkum, söz konusu kurumu durumun farkına varmalarından önce Av-rupalilar'a satmayı başardı. Melkum dip*lomat dokunulmazlığından faydalanarak bu olayla ilgili hukukî cezadan kurtuldu; ancak yüklü miktarda kâr ettiği bu kur*nazlık onun büyükelçilik makamına mal oldu. Kısmen görevden uzaklaştırılması*nın intikamını almak için Londra'da çıkar*dığı Kânun gazetesinde [873] İran hükümetini, özellikle dönemin başbakanı Emînüssultan'ı yolsuzlukla suçladı ve İran'da kendisine bağlı olan bü*yük bir devrimci kitlesinin bulunduğunu ihsas etti. Her ne kadar Melkum'un uzak*tan denetimiyle çalışan ve asıl işi Kâ*nûn'un dağıtımını yapmak olan Mecma-i Ademiyyet adlı bir kuruluşun varlığı söz konusu olsa da ortada bahsettiği geniş*likte bir kitle mevcut değildi. Mirza Mel*kum faaliyetlerine Bahâîler'i de dahil et*meye çalıştı [874] Bu tuhaf ilişkiler ve karanlık işlere rağmen Kânûn'un İran'ın her tarafına dağıtıldığı ve yaygın biçimde okunduğu da bir ger*çektir. Kânûn'un istibdat rejimine yö*nelttiği eleştiriler yaygın kabul görmüş ve anayasal devrimin oluşmasını hazırla*yan yıllara damgasını vurmuş, gazete bu yönüyle modern İran tarihindeki yerini al*mıştır. Tahrikçi söylemlerin dışında Kâ*nun, Melkum'un Önerdiği değişimlerin sistematik tartışmasına çok az yer ver*miştir. Bu tartışmalarda dile getirilen is*teklerden en dikkat çekici olanı gazetenin 35. sayısında yer alan, halk oyu ile seçil*miş meclisle birlikte ikili bir yasama or*ganının oluşturulmasıdır. Kânûn'un bü*tün muhtevasının çoğunlukla Melkum tarafından hazırlandığı anlaşılmaktadır. Bununla beraber gazetenin yayımı süre*since Melkum'un Tahran hükümetine muhalefet eden önemli düşünür ve ya*zarlarla sıkı temasları olmuştur. 1891'de Londra'da tanıştığı Cemâleddîn-i Efgânî, Osmanlı Devleti'nde Kânûn'un dağıtımı*na yardım eden ve İstanbul'da yaşayan bağımsız düşünür Mirza Âgâ Hân-ı Kirmânî, Hindistan'da yaşayan ve sıra dışı fikirlere sahip olan Kaçar Prensi Şeyhür-reîs Ebü'l-Hasan Mirza bunlardandır.

1896'da Nâsırüddin Şah suikasta uğ*rayınca Melkum Han'ın siyasî kariyerinin tekrar başlaması ihtimali doğdu ve Kü-nûn'un bir anda tavır değiştirerek isyana teşvik eden kışkırtıcı üslûbu terkettiği gözlendi. İki yıl sonra Roma'daki İran el*çiliğine tayini gündeme gelince de Mel*kum Kânûn'u çıkarmayidurdurdu. İtal-ya'daki diplomatik makamını ölümüne kadar korumakla birlikte artık İran iç si*yasetiyle ciddi anlamda ilgilenmemeye özen gösterdi. Bu yıllarda uzaktan ve do*laylı olarak yönlendirdiği Mecma-i Ade*miyyet 1907 ve 1908'de cereyan eden anayasa hareketleri mücadelesinde önemli bir tesirde bulunmamışsa da bu harekete katılanların çoğunluğu Kânun okuyucuları arasından çıkmıştır. 13 Tem*muz 1908'de İsviçre'yi ziyareti sırasında ölen Mirza Melkum Han'ın cesedi vasiyeti uyarınca yakıldı.

Yazar ve düşünür olarak üstün meziyet*lere sahip bulunmasına rağmen Mirza Melkum'u şahsen tanıyan ve kendisiyle çalışan pek çok kimse onun kişiliği hak*kında olumsuz fikirler dile getirmiş, yet*kisini ve nüfuzunu kötüye kullanan, ukalâ ve sebatsız biri olarak nitelemiştir. Ancak sonraki İran tarihinde Melkum'a daha saygın bir yer verilmiş, ülkede reform ve modernleşme sürecindeki rolüne vurgu yapılmıştır. Her derde deva olarak algıla*nan Batılılaşma'ya karşı çıkan son dönem İran'ı ise onu tekrar daha eleştirel bir gözle değerlendirmeye başlamıştır.[875]

Melkum Han'ın basılmış eserlerinden bazıları şunlardır: Akvâl [876] Durûb-i Emşâl-iMünteho-be [877] Gülistan [878] Külliyyât-ıMelkûm [879] Mebde-i Terakki, Şeyh ve Vezîr [880] Mecmûıa-yi Âşâr-i Mîtzû Meîkûm Hân [881] Nemûne-yi Haü-ı Âdemiyyet.[882] Basılmamış eserleri arasında Risâîe-yi Ferâmûşhâne [883] ve bazı risaleler bulunmaktadır. Melkum ile Ahundzâde'nin alfabe konu*sunda birbirlerine gönderdikleri mektup*lar Eîifbâ-yi Cedîd ve Mektûbât adıyla yayımlanmiştır.[884]



Bibliyografya :


W. S. Blunt, Secret Hİstory of the English Occupation ofEgypt, London 1903, s. 82-84; Han Mâlik Sâsânî, Siyâsetgerân-i Deore-yi ifâ-câr. Tahran 1337 hş./l958, t, 127-147; Firîdûn Âdemiyyet, Fikr-i Âzâdî ve Mukaddime-yi Neh-2&L-1 Meşrûtİyet-i îrân, Tahran 1340 hş./1961, s. 94-181;a.mlf.. End'tşe-yi Terakki ue Hükû-met-i Kânun der'Âşr-ı Sipehsâlâr, Tahran 1351 hş./1972; a.mlf, - Hümâ Nâtık. Efkâr-i ktimâ'l ue Siyâsî ue iktisâdı der Âşâr-ı Münteşir Ne-şüde-yt Devre-yi ftâcâr, Tahran 1356 hş./l976 (Melkum'un yayımlanmamış risalelerine birçok atıf içermektedir]; Mirza Ali Han Emînüddevle, Hâfırât-ı Siyâsî (nşr. Hafız Fermânfermâîyân), Tahran 1341 hş./1962; ibrahim Safâî, Rehbe-rân-ı Meşruta, Tahran 1344 hş./1966, s. 41-63; Mirza M. Hasan Han İ'timâdüssaltana, Rüz-nâme-yi Hâttrât{nşr. îrec Efşâr), Tahran 1345 hş./1967; İsmail Rfiîn, Ferâmûşhâne oeFerâ-mâsûnrî der kân, Tahran 1348 hş./1968,], 487-568; a.mlf., Mirza Melkum Han: Zindegî ue KCı-şişhâ-yi Siyâsî-yi û,Tahran 1350 hş./l971; Fİ-rişte Nûrâî, Tahkik der Efkâr-İ Mirza Melkum Han, Tahran 1352 hş./1973; Hamid Algar, Mir*za Malkum Khân: A Study in the History oflra-nlan Modernism, Berkeley 1973; H. Nategh, "Mirza Âgâ Khân, Sayyed Jamâl al-Din et Mal-kom Khân â istanbul", Les İraniens d'Istanbul (ed.Th.Zarccne-F. Zarinebaf-Shahr), istanbul-Teheran 1993, s. 45-60; H. R. Haweis, "Talk with a Persian Statesman", Contemporary Reüieıv, LXX |I896|, s. 74-77; Cihangir Kâimma-kâmî, "Revâbit-i Zıllü's-sultân ve Mîrzâ Mel-kûm Hân", Berreslhâ-yi Târihi, III/6, Tahran 1347 hş./l969, s. 83-120; Gene R. Garthavvai-te. "Malkom Khan", The Oxford Encyclopedİa of the Modern Islamic Wodd [ed. |. L. Esposito), Oxford 1995,111,42-43.


 
İlginizi çekebilecek benzer konular
  • Ali Baş Hanbe
  • Johannes Heinrich ABICHT
  • Johann Friedrich Von SCHİLLER
  • Xenophanes
  • En Çok Görüntülenen Konular
  • Mizancı Murat
  • Mehmedkuluzâde Celil
  • Ziya Gökalp
  • Farabi
  • Emir Şekib Arslan
  • Mehmet İzzet
  • Aynı Kategoriden Son Konular
  • Mizancı Murat
  • Miras Kamil
  • Mîr Said Sultan Galiyev
  • Gün Sazak
  • Konu Sahibi Benzer Konular Forum Cevaplar Tarih
    Aslı Mirza Taki Han Devlet Adamları 0
    Aslı Mirza Mustafa Efendi Din 0
    Aslı Mirza Kazım Bey Şarkiyatçılar 0
    Tarih Öğretmeni Abbas Mirza Devlet Adamları 0
    Ece İskender Mirza Cumhurbaşkanı 0

    Benzer Konular

    Önceki konu
    Sonraki konu
    Üst Alt