• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mîr Said Sultan Galiyev

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,577
Puanları
83
MÎR SAİD SULTAN GALİYEV


(1892-1940 [?]) Millî komünizm akımının başlatıcısı, Asya'daki müslüman Türkler'i federal bîr sosyalist devlet içinde birleştirme çalışmalarıyla tanınan Kazanlı Türk düşünce ve siyaset adamı.


Günümüzde Özerk Başkırdistan'ın Ster-litamak bölgesinde Şipayevo köyünde doğdu. Asıl adı Mîr Said Sultan (G)Alioğlu olmakla birlikte Galiev olarak tanındı. 1917 Bolşevik İhtilâli'nin dört büyüğün*den biridir.[504] Öğretmen olan babasının adı Mîr Said Haydar Ali, annesinin adı Aynilhayat Ha-nım'dır. Hayatına dair bilgiler, daha çok 1923'te kendisinin kaleme aldığı "Ben Ki*mim" başlıklı otobiyografisine dayanmak*tadı.[505] Ailesi Başkırdistan'ın değişik bölgelerinde bulunduktan sonra 1903'te Kırmıskali kö*yüne yerleşti. Galiyev ilköğrenimini bura*da tamamladı. 1911'de Kazan'da Tatar Pedagoji Enstitüsünden mezun olunca öğretmenliğe başladı ve iki yıl Başkırdis-tan'm muhtelif köylerinde öğretmenlik yaptı. Ardından istifa ederek Ufa'da bir kütüphanede çalışmaya başladı. Bir ta*raftan da Rus edebiyatı klasiklerinin ba*zılarını Tatarca ve Başkırtça'ya tercüme ediyordu. 1911-1914 yılları arasında Ufa'*da yayımlanan Uümskiy Vestnik gaze*tesinde yazdığı yazılarla devrim ve yeni*likler hakkındaki düşüncelerini açıklama*ya başladı. Gazetecilik mesleğine Tatarca Tormiş (Ufa), Vakit (Orenburg), Koyaş, İl (Petersburg), Süz (Kazan) gazeteleriyle Rusça Narodniy Uçitel (Moskova), Kavkazskoe Sovo, Kovkazskaya Kopeyka (Bakü) gibi gazetelerde Kırmıskali, Kul-ku-Baş, Kandemir, Timurleng, Sukhoy gibi takma adlarla yayımlanan yazılarıyla devam etti. 1915'te yeniden öğretmen*liğe döndü ve Bakü'deki Tatar Kız Lİsesi'n-de çalıştı. Bu sırada milliyetçi-sosyalist görüşleri belirginleşti. Baku Şehir Mecli-si'nde ticaret vekili oldu. Bu dönemde Galiyev'in ilk siyasî faaliyeti, Ufa'da kurucu*ları arasında bulunduğu militan Tatar ör*gütü ile bölgesindeki Ruslaştırma ve hı-ristiyanlaştırma faaliyetlerine karşı dire*nişi örgütlemesi olmuştur. I. Dünya Sa*vaşı sırasında Tatar ve Başkırt askerlerini Çarlık ordusunda savaşmamaya çağıran faaliyetlerde bulundu.

1917 Şubat devriminde Bütün Rusya Müslüman Hareketi'nin sol kanadında yer aldı ve Müslüman Kongresi Yürütme Ko*mitesi sekreterliği için Moskova'ya davet edildi. Mayıs 1917'de Rusya Müslüman*ları Kongresi'nde genel sekreterliğe seçil*di. Ardından Kazan'a giderek bu dönem*de Tatar Türkleri'nin tek yetkili komitesi olan Molla Nur Vahidofun önderliğindeki Müslüman Sosyalist Komite'ye dahil oldu ve kısa zamanda etkili bir konuma ulaşıp Müslüman Sosyalist Komite komiserliği*ne getirildi. Bu arada Komünist Parti saf*larında hızla yükselerek Sovyet Milliyet*ler Komitesi'nin ikinci sekreteri oldu. Aynı zamanda bu örgütün resmî yayın organı Jizn-natsionalnostey'm editörlüğünü yapmaya başladı.

Galiyev'in 1919 ve 1920'de İdil-Ural Cumhuriyeti kurma projesi Lenin tara*fından şovenist eğilimler taşıdığı gerek*çesiyle reddedildi. 1920 yılında Zeki Veli-di (Togan) ve bir grup önde gelen müslüman aydınla Turan Federe Sosyalist Dev*leti oluşturmayı amaçlayan İttihat ve Te-rakkî adlı örgütü kurdu. Ancak Sovyet devriminin geleceği ve komünist politi*kalar hususunda Moskova'daki Bolşevik liderliğiyle Sultan Galiyev arasındaki fikir ayrılıkları belirginleşmeye başladı ve gide*rek merkezîleşen Moskova yönetimi müs-lüman halkların beklentilerini kısıtlama yoluna gitti. Bu dönemde Moskova'da Do*ğu Emekçileri Komünist Üniversitesi'nde hocalık yapmakta olan Galiyev, devrimin vaadleri konusunda hayal kırıklığına uğ*rayınca muhalefetini açıkça ortaya koy*maya başladı. Jizn-natsionalnostey ga*zetesinde 1921'de neşrettiği "Müslüman*lar Arasında Din Karşıtı Propagandanın Mahiyeti" başlıklı makalelerinde [506] Bolşevikler'in İslâm ve din karşıtı çalışmalarını eleştir*mesi Stalin ile ilişkilerini gerginleştirdi.[507]

1923'te burjuva milliyetçisi olmak, Tür*kiye ve İran gibi ülkelerde bağlantılar te*sis ederek Sovyetlerin milletler politika*sına karşı faaliyette bulunmak gibi itham*larla tutuklanarakyargılanan Galiyev aynı yıl içerisinde devrime olan büyük katkıla*rından dolayı serbest bırakıldı. 1923-1928 yılları arasında bir taraftan teorilerini ge*liştirirken bir taraftan da Örgütlenme faaliyetlerine devam edip Türkistan Sos*yalist Partisi'ni kurdu.

Galiyev 1928'de Turancı, karşı devrimci ve Troçkist gibi suçlamalarla yeniden tu*tuklandı. Partisi tasfiye edildi, on yıl çalış*ma kampı cezasına çarptırılarak Sibirya'*da Solovki çalışma kampına gönderildi. Bundan sonraki âkibeti hakkında farklı rivayetler bulunmaktadır. 1939'da ser*best kaldığı bildirilen Galiyev'in müslü-man cumhuriyetlerde ikameti yasaklan*dığı için Kazan'ın güneyinde Kuybişev'e yerleştiğine, ancak 1940 veya 1941 'de idam edildiğine inanılmaktadır.

1917 Bolşevik İhtilâli'nin ardından Rus*ya merkezli Komünizme karşı Turan sos*yalist devleti ve sömürgeler enternasyo*nali tezlerini geliştiren Sultan Galiyev'in düşüncelerinde, tarihi ve olayları değer*lendirmede Marksizm'i temel alan diya*lektik materyalist bir bakış açısı Öne çık*maktadır. Bununla birlikte onun fikrî ya*pısında döneminin kendi bölgesindeki en belirgin anlayışı olan Cedîdcilik ve Türk*çülük- Turancılık hareketlerinin tesiri açık*ça görülmektedir. Müslüman bir kültür çevresinde yetişmesi ve kendi toplumu*nun sıkıntılarını fiilen yaşamış olmasının bu sentezde etkili olduğunda şüphe yok*tur. Nitekim bu sentez dolayısıyla Mark*sizm'e ve sosyalizme getirdiği yeni yo*rumlarla Rus komünistlerinden ayrılmış ve ideolojik olarak evrensel bir geçerlilik*ten ziyade milletlerin kendilerine has şartlarının uygulamada belirleyici olması gerektiğini savunmuştur. Buradan hare*ketle millî sosyalizm veya üçüncü dünya sosyalizmi denilen görüşlerini ortaya atan Galiyev, başlangıçta fiilen katıldığı Sovyet devriminin ardından yaşanan gelişmeler üzerine Rus proletaryası adına hareket eden devrim önderleri sınıfının bir müd*det sonra diktatörleşeceğini, böylece Rus tarzı komünizmin beklenildiğinin aksine başka halklar için baskı, yoksulluk ve kaos doğuracağını, nihayet dağılacağını söyle*miştir. Sultan Galiyev'in Rus tipi komünizmin akıbeti hakkındaki değerlendir*mesinde en belirgin olan anlayış özellikle Stalin'in katı merkeziyetçi politikaların*dan duyduğu rahatsızlıktır. Sovyetler Bir-liği'nde Rusya dışındaki cumhuriyetlerin eşit şartlarda kabul edilmeyip iradeleri*nin kısıtlanması demek olan bu yaklaşı*mın müslüman Türk halkları arasında ba*şarılı olamayacağın! savunan Galiyev, müslüman topluluklarda da devrimi ta*mamlayabilmek için hem eşitliğe hem de halkın din, gelenek ve yaşayışına say*gılı olunması gerektiğini belirtiyordu. Bu*nun yanında Galiyev'in en çok bilinen fark*lılığı, Lenin ve Stalin'in dünya proleter devrimi için Avrupa proletaryasına yük*lediği rol ve beklenti üzerine olan eleşti*rel görüşleridir. Bu yaklaşımın Asya halk*larının özel durumunu göz ardı etmesi Galiyev ile diğer liderler arasındaki temel ayrılık noktasını oluşturmuş, Galiyev. Marksizm'in temel dinamiği olan ezen-ezilen diyalektiğinde evrensel anlamda ezilenlerin Batı proletaryasından ziyade sömürülen uluslar olduğu tezini (sömür*ge enternasyonali) ortaya atmıştır. Ona göre Avrupa burjuvazisi bu ulusları eze*rek elde ettiği güçle kendi proletaryası*nın bütün isteklerini karşılayabildiği için Batı'da devrim olması imkânsızdı. Önemli olan nokta Batı'yı besleyen sömürgeleri sömürüden kurtarmaktı ve Batı kapita*lizmi ancak böyle çökertilebilirdi.

Galiyevizm olarak da değerlendirilen "sömürgeler enternasyonali" tezi genel anlamda iki aşamalı bir programdı. İlk aşamada sırasıyla Tatar-Başkırt Devleti, Türkistan Cumhuriyeti ve Turan Federal Halklar Sosyalist Cumhuriyeti tesis edile*cek, daha sonra Azerbaycan ile Altay ve Çuvaş bölgesindeki Türk toplulukları da*hil edilerek Sovyetler Biriiği'ndeki bütün müslüman ve Türk halklarının siyasî birli*ği tamamlanacak, ikinci aşamada ise ben*zer birliklerini oluşturmuş bütün dünya*nın mazlum halklarının sömürgeler en*ternasyonali gerçekleştirilecekti.

Kendi ifadesine göre on altı yaşında ateist olan Galiyev'in müslüman halklar arasında devrimin tamamlanması süre*cinde sosyal bir gerçeklilik olarak benim*sediği İslâmiyet hakkındaki değerlendir*melerini Jiznnatsioncılnosley dergisin*de yayımladığı iki makalesinden takip et*mek mümkündür. Galiyev burada bir taraftan müslüman toplumlarda din karşıtı bir tavırla değişimin mümkün olamaya*cağını ileri sürerken diğer taraftan sosya*lizm söz konusu olunca bir din olarak İs*lâm'ın insanlar arasında adalet ve eşitliğe verdiği önemin, demokratik mesajının ve Batı'da sanıldığının aksine yeniliklere açık karakterinin göz ardı edilmemesi gerek*tiğini vurgulamıştır.

1917 Bolşevik İhtilâlinin ardından dün*yanın her tarafından -Galiyev'in de ders verdiği Komünist Üniversitesinde eği*tim için Rusya'ya gelen gençler vasıtasıy*la üçüncü dünyada gelişen komünist ha*reketlerinde belirli bir etkisi bulunan Ga*liyev'in Türkiye Komünist Partisi'nin ku*rucusu Mustafa Suphi ile de yakın irtibatı bulunuyordu. Bu bağ Türkiye'deki sol çiz*gi içerisinde Kemal Tahir, Şevket Süreyya Aydemir gibi isimlerle devam etmiş, an*cak daha sonra Türkiye'de farklı bir ko*münist çizgi geliştiği için Sultan Galiyev ve düşünceleri yakın zamanlara kadar ih*mal edilmiştir. Sovyetler Birliği'nin dağıl*masının ardından Sultan Galiyev'le iigiii çalışmalarda dünyada ve Türkiye'de bir yoğunluk gözlenmektedir. Galiyev'in ko*nuşmalarını ve yazılarını ihtiva eden ça*lışmalar 1992 ve 1998'de yayımlanmıştır.[508] Ayrıca Rusya devlet arşivlerinde bulunan Galiyev hakkındaki bütün belge*ler de neşredilmiştir.[509] Türkiye'de Halit Kakınç, Rusça ve kısmen Tatarca olan Galiyev külliyatının seçilmiş bölüm*lerini tercüme ettirerek yayımlamıştır.


Bibliyografya :


Sultan -Galîev, İzbrannıy Trudİ, Kazan 1998; Adan Sayılgan, SSCB ve Sultan Galiyeu, Anka*ra 1965; A. A. Bennigserı - S. E. Wimbush, Müs*lim riationa! Communism in the Souiet ünîon; A Reuolutİonary Strategy for the Colonıal World, Chicago 1979; A. A. Rorlich, The Volga Tatars: A Profile in National Resilience, Stan-ford 1986; a.mlf.. "Mirsaid Sultan Galiyev ve Millî Komünizm" (trc. Bülent Keneş!, Türkler (nşr Hasan Celal Güzel v.dğr.). Ankara 2002, XVIII, 837-842; Renad Muhammedi. Sırat Köp*rüsü: Sultan Galiyeu{trc. Mustafa Öner), İstan*bul 1993; Erol Kaymak. Suttan Galiyeo oe Sö*mürgeler Enternasyonali, İstanbul 1993; A. Bennigsen - C. L. Quelquejay, Sultan Galiyev ue Üçüncü Dünya Devriminin Babası (trc. T. Ah*met Şensılay - Erden Akbulut), İstanbul 1995; M. Yamauchi, Sultan Galiyeu: İslam Dünyası ue Rusya (trc. H. Matsutani), İstanbul 1998; Meh*met Bedri Gültekİn, Sultan Galiyev Eleştirisi, İstanbul 1999; Oğuz Şaban Duman, Doğu-Batı Meselesi oe Sultan Gatiyeu, İstanbul 1999; a.mlf., "Sultan Galiyev'de Medeniyet Tartış*maları, Milliyetçilik, Sosyalizm ve Din", İslami-yât, V/2, Ankara 2002, s. 101-116; Rafael Mtı-hammetdinov, "Bolşevizm, Milli Komünizm ve M. Sultan Galiyev Fenomeni", Türkler [nşr. Hasan Celal Güzel v.dğr.), Ankara 2002, XVIII, 843-847; Halit Kakınç, Sultan Galiyeu ue MİRİ Ko*münizm, İstanbul 2003; a.mlf.. Destansı Ku*ramcı Sultangalıyeu, İstanbul 2004; Necdet Ekinci, "Türkçü-TUrancı Bir Komünist; Sultan Galiyev", Yeni Türkiye, sy. 46, İstanbul 2002, S. 423-435.



 
Üst Alt