• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mihrişah Valide Sultan Türbesi

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,582
Puanları
83
MİHRİŞAH VALİDE SULTAN KÜLLİYESİ


İstanbul Eyüp'te XVIII. yüzyılın sonunda yapılan külliye.

Türbe, hazîre, İmaret (aşhane), mektep. sebil ve çeşmelerden oluşan külliye, Sul*tan III. Selim'in annesi Mihrişah Valide Sultan tarafından 1792- 1796 yıllarında Mehmed Arif Ağa ve Ahmed Nûrullah Ağa'nın başmimarlıkları sırasında inşa ettirilmiş olup bina emini Anadolu kazas*kerlerinden Kavafzâde Mehmed Emin Efendi'dir.

Külliyenin barok özelliklere sahip mer*mer cephesi türbe, taçkapılar, yuvarlak kemerli madenî şebekeli pencereler, se*bil ve çeşmelerle şekillenmiştir. Sebilin sağındaki pencerenin üzerinden başlaya*rak türbenin başlangıcına kadar devam eden Sünbülzâde Vehbî'ye ait kitabe met*ni Yesârî Mehmed Esad'ın ta'lik hattıyla mermere işlenmiştir. Ön cephede mevcut iki kapı dışında doğu ve batıda külliyeye ait iki kapı daha vardır. Türbe ve hazîre avlusuna kilit taşı stilize istiridye kabuğu motifli, iki renk mermerden örülmüş "S" profilli bir kapı ile geçilir. Kapı kemeri üze*rinde "küllü nefsin zâikatü'l-mevt" âyeti yazılıdır. Bu bölüm, "S" ve" C" kıvrımlı kemerler ve ortasında akant yaprağının yer aldığı bir bölümle sonlanın Kapının iki ya*nında dalgalı hatlara sahip yüksek kaide*lerin üzerinde helozonik kıvrımlı, akant yapraklı ve profilli başlıkları olan sütun*lar yükselir. Sütunların arasındaki iç bü-key bölümler birer süs çeşmeciğiyle ha*reketlendiril mistir. Bu bölümün üzerin*deki köşeli pilastırlar arasında kefime-i tevhidin yazılı olduğu madalyonlar vardır.

Türbe. Beyaz mermerden, on iki oval yüzlü, çift sıra pencereli ve kubbeli bir ya*pının cephelerindeki pencereler arasında duvarlara gömülü sütunlar ve köşeli pi-lastırlar yer alır. Pencere altlarında ve üstlerinde bulunan yatay silmelerle, bunların aralarında yer alan sütun ve pilas-tırlarla cepheler bölümlenmiş, kullanılan renkli taşlarla etkili bir görünüm sağlan*mıştır. Kilit taşlan stilize istiridye kabu*ğu motifli, "S" profilli kemerleri olan pen*cerelerden alttakiler dökme demir şebe*keli, üsttekiler revzenlidir. Türbe üç bö*lümlü, revaklı bir girişe sahiptir. Ortasını bir kubbenin, iki yanını tonozların örttü*ğü bu bölümün iç yüzeyleri kalem işleriyle bezenmiştir. Yastıklı ve impostlu sütun*lar üzerindeki yuvarlak kemerlerden kapı önündeki daha yüksek ve geniş tutulmuş*tur. Türbe kapısı siyah-beyaz mermer*den, kilit taşı stilize istiridye kabuğu mo*tifli, "S" profilli bir kemere sahiptir. Bir âyetin yazılı olduğu kitabenin üzerinde "S" ve "C" profilli bir kemeri içte ve dış*ta akant ve palmet motifleriyle bezeyen taç kısmı bulunur. İki yandan ikişer sü*tunla sınırlanan kapının sağına ve soluna birer dikdörtgen pencere yerleştirilmiş*tir. On iki yüzlü türbe cephesinin bir yü*zü giriş, iki yanı birer dolap nişi olarak dü*zenlenmiştir. Dokuz yüzünde altlı üstlü pencereler sıralanır. Üst kat pencereleri renkli camlı ve revzenlidir. Türbenin için*deki on iki adet sütun yapının iç köşele*rindeki geçişleri yumuşatır. Alt kat pen*cereleri üzerindeki celî sülüs hatlı âyet kitâbesiyle üst kat pencereleri üzerinde*ki ism-i celâl, ism-i nebî, dört halife, Ha*san, Hüseyin, Saîd, Sa'd, Zübeyr ve Talha isimlerinin yazılı olduğu madalyonlar Hat*tat Mahmud Celâleddin Efendi'nin eseri*dir. Türbenin nakkaşı Mehmed Şevki'dir. Kubbenin iç yüzeyi, merkezdeki yuvarlak bir madalyondan çıkarak on iki kola ayrı*lan, kalem işi tekniğindeki, sarı, beyaz, kırmızı, yeşil ve mavi renkli dalgalı şerit*lerle bezelidir. Bu şeritlerin aralarını ve eteğini aynı teknikteki "S" ve"C" kıvrımlı barok süslemelerle rokoko üslûbundaki buketler dolgular. Türbe, planı itibariyle Türk barok mimarisinin önemli bir tem*silcisidir. Türbenin içinde Mihrişah Valide Sultan, Hatice Sultan, Beyhan Sultan, Re-fet Kadın ve Rahime Perestû Kadın'a ait beş sanduka bulunmaktadır. Girişin sa*ğında etrafını rûmî. palmet ve kıvrık dal*ların bezediği, sedef kakmalı ahşap bir korkulukla çevrili sanduka Mihrişah Va*lide Sultan'a aittir. Türbenin avlusu za*manla XVIII. yüzyıl sonu ile XIX ve XX. yüzyıllara ait mezarların bulunduğu bir hazîreye dönüşmüştür. Avlunun doğu*sunda âbidevî bir kapı ile ulaşılan, içleri kalem işi bezeli, sekiz adet, kubbeli bir revakla bunun arkasında aynalı tonoz ör*tülü birimler yer alır. Revak kubbelerinin sonuna kitâbesiz bir çeşme yerleştirilmiş*tir. Bu revakın arkasındaki aynalı tonozlu birimlerden ilki imaret avlusuna geçişi sağlar. 2, 3 ve 6. birimler türbenin bulun*duğu avluya açılan mekânlar olup türbe-dar odaları olarak kullanılmaktadır.

İmaret. İmaret avlusuna giriş kilit taşı stilize istiridye kabuğu motifli, pembe-beyaz mermerden, yuvarlak kemerli bir kapı ile sağlanmaktadır. Üstteki barok tepelik altında "maşallah" ile bir âyet ya*zılmıştır. Kapının yanlarındaki pilastırlı İkişer sütun yüksek kaidelere oturmakta olup helozonik kıvrımlı, akant yapraklı ve profilli başlıklara sahiptir. Üstte, sütun*ların devamı durumundaki köşeli pilas-tırlar arasında III. Selim'e ait tuğralı ma*dalyonlar vardır. İmaretin avlusunda Mı*sırlı Mustafa Fâzıl Paşa ve ailesine ait la-hitler bulunmaktadır. İyonik başlıklı sü*tunlar üzerinde yükselen, yuvarlak ke*merli, içleri beyaz badanalı, kubbeli re-vaklar avluyu batı, kuzey ve doğu yönle*rinden çevreler. Avlunun batı yönündeki mekânlar aynalı tonozla örtülüdür. Bu mekânlardan ilki türbe avlusuna geçişi sağlar. Bugün arşiv ve soyunma odası ola*rak kullanılan mekânlar kapı ve pencere-leriyle imaret avlusuna, diğerleri ise tür*be avlusuna, doğu kanadındaki odalar*dan ilki bir kemerle aynı zamanda doğu kapısıyla da ulaşılan hazîreye açılır. Bu bölümün gerisinde biri beşik, diğer altısı aynalı tonozla Örtülü mekânlar mevcut*tur. İmaret kapısının tam karşısında se*kizgen kasnaklar üzerindeki pandantifli kubbelerle örtülü üç büyük mekân yer alır. Soldaki batı yönünde, diğer ikisi do*ğu yönünde yarım aynalı tonozla genişle*tilmiştir. Ortadaki imaretin mutfağı olup mutfağın sağındaki fırındır. Kapısının üzerinde Zâriyât sûresinin yazılı olduğu soldaki oda günümüzde kesilen etlerin konulduğu soğuk hava tesisi haline geti*rilmiştir. İmaretin beşi sekizgen, altısı silindirik on bir adet bacası bulunmaktadır.

Sebil. İmaretin bitişiğindeki cephe üze*rinde yer alan ve iki yanındaki çeşmeleri örten geniş saçaklı gövdesi beş dalgalı yüze bölünmüş sebil barok üslûbunun âbidevî örneklerinden biridir. Altta pilas-tırlar arasında her yüzey kare formlu kar*tuşlarla dolgulanmıştır. Cephelerde iki*si pembe, biri mermer olan, üçlü demet sütunları birbirine bağlayan akant yap*raklı, "S" ve"C" profilli kemerler arasın*da bitkisel tezyinatlı dökme demir şebe*kelere sahip pencere açıklıkları yer alır. Pencerelerin üzerinde yine pilastirlarla bölümlenmiş yüzeyler bu defa birbirin*den profilli bir kornişle ayrılmış olup iki kat şeklinde devam etmektedir. Bunlar*dan ilki, "S" ve "C" kıvrımlı kemerler ve akant yaprakları ile meydana getirilen kartuşlara sahiptir. En üsttekinde tek*rarlanan benzer kartuşlar her pencerenin üzerindeki dörder mısralik kitabe*yi çevreler. Yesârî Mehmed Esad"ın hattı olan kitabenin yazarı Galata Mevlevîhâ-nesi postnişinlerinden Şeyh Galib'dir. Se*bilin içinde sağda yalaklı küçük bir çeş*me vardır. Sebilin iki yanındaki çeşmeler, iki yandan köşeli pilastırlardan oluşan yüksek kaideler üzerine oturan, helozo-nik kıvrımlı, akantyaprak başlıklı, yarım daire kesitli sütunlarla sınırlanmıştır. İç*te iki pembe sütunçe üzerinde pilastırlı kitâbeli," C" ve" S" formlu bir tepelik yer alır. Ayna kısımlarını "S" profilli kemer*lere sahip dikdörtgen kartuşlar dolgula-maktadır.

Sıbyan Mektebi. Mihrişah Valide Sul*tan Türbesi'nin tam karşısında bulunan mektep" L" planlı, çift meyilli çatılı, alma*şık duvar örgülü bir yapıdır. Etrafı inşasın*dan yaklaşık otuz yıl sonra mezarlık ha*line gelmiştir. 1970'lerde içinde barınan ailenin dikkatsizliği sonucu yanmış, 1995'-te Eyüp Sultan Camii ve Çevresi Koruma Projesi kapsamında restore edilmiştir. Bugün Eyüp Sultan Gençlik İzci Grubu Lokali olarak kullanılmaktadır.

Mihrişah Valide Sultan Kütüphanesi'nin külliye ile bir ilgisi yoktur. Mihrişah Valide Sultan ve kethüdası Atâullah Efen-di'nin vakfı olan kitaplar önce Eyüp Sul*tan Camii içinde sol taraftaki iki dolapta muhafaza edilmiştir. Zamanla genişle*yen kütüphane 1924'te Hüsrev Paşa Kü-tüphanesi'ne, 1957'de Süİeymaniye Kütüphanesi'ne nakledilmiştir.


Bibliyografya :


Ayvansarâyî, Hadîkatü'l cevâmV, I, 249-250, 252, 278, 309; İzzet Kumbaracılar, İstanbul Se*billeri, İstanbul 1938, s. 46-47; İbrahim Hilmi Tanışık, istanbul Çeşmeleri, İstanbul 1943, !, 222-224; Doğan Kubatı, Türk Barok Mimarisi Hakkında Bir Deneme, İstanbul 1954, s. 26, 37,66, 109-110, 121; Oktay Aslanapa, Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul 1986, s. 415-418; Tah*sin Ömer Tahaoğlu, istanbul'da Osmanlı Tür*belerinin Tİpolojisi(doktora tezi, 1988), İÜ Sos*yal Bilimler Enstitüsü, s. 286-292; Yıldız Demi*riz, Eyüp'te Türbeler, Ankara 1989, s. 59-62; Arzu İyianlar, Valide Sultanların İmar Faaliyet*leri (yüksek lisans tezi, 1992], İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 173-179; Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Ankara 1992, s. 240-245; a.mlf., "Eyüp Mihrişah ve Şah Sultan Türbele*rinin Kitabeleri İşığında Mihrişah Kadın Me*selesi", Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla V. Eyüp-sultan Sempozyumu, Tebliğler, İstanbul 2002, s. 123-125; Mehmet Nermi Haskan. Eyüp Tari*hi, İstanbul 1993, 1, 223-230, 355-371; II, 23, 42, 47-49, 125, 154-155; Kerem Tüzün, Eyüp Semtinde 18. oe 19. Yüzyıl Osmanlı Devri Anıt*sal Mimarîsi (yüksek lisans tezi, 1997), İstanbul Teknik üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, s. 164-189; Gönül Yılmazkurt, "İstanbul Eyüp-sultan'da Mihrişah Valide Sultan Türbesi Sandukalarındaki Puşideler", Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IH. Eyüpsultan Sempozyumu, Teb*liğ /er, istanbul 2000, s. 305-313; Tülay Sezgin, İstanbul'daki Saraylı Hatun Türbeleri (yüksek lisans tezi, 2003), Mimar Sınan üniversitesi Sos*yal Bilimler Enstitüsü, s. 131-138; Behçet Un*sal, "İstanbul Türbeleri Üzerine Stil Araştırma*sı", VD,sy. 16(1982), s. 87-88, 105, 119; a.mlf., "Stil Yönünden, Klasik Sonrası, Türk Mimarlı*ğında Sebil Anıtları", Taç (Türkiye Anıt Çeure Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını), 1/3, İstanbul 1986, s. 22.
 
Üst Alt