• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mehmet Şemsettin Günaltay

Aslı

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
10,582
Best answers
0
Puanları
83
#1
GÜNALTAY, MEHMET ŞEMSETTİN


(1883-1961) İlim ve siyaset adamı, Türkiye Cumhuriyeti'nin on dördüncü başbakanı.


Eğin'de (Kemaliye) doğdu; babası mü*derris İbrahim Edhem Efendi, annesi Sâ-liha Hanım'dır. Üsküdar Ravza-i Terakki Mektebi'ni, Vefa İdâdîsi'ni ve birincilik*le Dârülmuallimîn-i Âliye'nin fen şube*sini bitirdi (1905); bu arada Özel olarak Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi.

İstanbul Dârüşşafaka'da hendese mu*allimliği, Kıbrıs İdâdîsi'nde müdür mua*vinliği ve müdürlük, 1909'da Maarif Ne*zâreti tarafından tabii ilimler okumak üzere bir yıllığına gönderildiği İsviçre'*nin Lozan Üniversitesi'nden döndükten sonra da Midilli İdâdîsi'nde ve İstanbul Gelenbevi İdâdîsi'nde müdürlük yaptı. 1915'te Darülfünun Edebiyat Fakültesi medeniyet tarihi, 1917'de Süleymaniye Medresesi dinler tarihi, 1919'da Darül*fünun Edebiyat Fakültesi İslâm kavim*leri tarihi ve Süleymaniye Medresesi İs*lâm felsefesi müderrisliklerine tayin edildi. 1922 yılında Şer'iyye Vekâleti Tedkî-kat ve Te'lîfat Heyeti âzası oldu. 1924'-te Darülfünun İlahiyat Fakültesi dîn-i İslâm tarihi ve fıkıh tarihi müderrisliği*nin yanı sıra fakülte sekreterliğine ve ertesi yıl da aynı fakültenin dekanlığına getirildi.[552] 1931 'de Türk Tarih Kurumu'na üye se*çildi ve 1941'den itibaren ölümüne ka*dar bu kurumun başkanlığını yaptı. Bu arada Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih -Coğrafya Fakültesi ve İstanbul Üniversi*tesi Edebiyat Fakültesi'nde ordinaryüs profesör olarak ders verdi.

İlmî faaliyetlerini devlet adamlığı ile birlikte yürüten Günaltay, 1915'te İtti*hat ve Terakki Fırkası'ndan Ertuğrul (Bi*lecik) mebusu seçilerek meclise girdi ve Dârülfünun'un ıslahat çalışmalarında gö*rev aldı; öğretmenlerin o günkü durum*larını dile getiren konuşmalar yaparak bu konuda kanun çıkarılmasına yardım etti. 1918'de Meclis-i Meb'ûsan idare memuru oldu; İttihat ve Terakkî ileri ge*lenlerini sorgulayan komisyonda bulun*du. Meclisin aynı yıl feshedilmesinden sonra nizâmnâme gereği iki yıl daha ida*re memurluğu sıfatını sürdürdü. 1920'-de Teceddüd Fırkası'nın kurucuları ara*sında, Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hu*kuk Cemiyeti'nin İstanbul teşkilâtında, arkasından da Kuvâ-yi Milliye içinde yer aldı. 1925'te İstanbul belediye encüme*ni âzalığına ve bir süre sonra belediye reis vekilliğine seçildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki görevi ise 1923'te Cumhuriyet Halk Fırkası Sivas mebusu ve meclîs başkan vekili olmasıyla baş*ladı. Yedi dönem üstüste Sivas, bir dö*nem Erzincan milletvekili seçildi. 15 Ocak 1949-22 Mayıs 1950 tarihleri arasın*da tek parti devrinin son hükümet baş*kanlığını yaptı. İktidarın Demokrat Par-ti'ye geçmesinden sonra 1954'e kadar milletvekilliği görevine devam etti. 1958-1959 yıllarında Cumhuriyet Halk Parti*si İstanbul il başkanlığında bulundu. 27 Mayıs İhtilâlinden sonra. Millî Birlik Ko*mitesi ile beraber kurucu meclisi mey*dana getiren Temsilciler Meclisi üyeliği*ne seçildi. 1961 seçimlerinde Cumhuri*yet Halk Partisi İstanbul senatörü olarak yeniden meclise girdi. 20 Ekim ^er*de İstanbul'da öldü, vasiyeti üzerine An-kara'daki Cebeci Asrî Mezarlığı'na gö*müldü.

İslâm düşüncesi ve tarihi üzerine bir*çok yayını bulunan Günaltay, 1327'den (1909) itibaren Sırât-ı Müstakim ve daha sonra Sebîlürreşâd'da çıkan maka*leleri ve neşrettiği kitaplarıyla zamanın modernist İslâmcılar'ı arasında yer al*mıştır. Onun fikrî şahsiyetinin gelişimi üzerinde, içinde yaşadığı olayların ve ye*tiştiği dönemin büyük etkisi vardır. Sal*tanat, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönem*lerinde İlim ve siyaseti birlikte yürütür*ken günün şartlarına uyarak düşünce*lerinde ve siyasî faaliyetlerinde farklı ve zaman zaman da birbirine zıt fikirle*ri savunduğu görülür. Meselâ Meclis-i Meb'ûsan'da Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiy-ye kanunu görüşülürken din, ahlâk, eği*tim-öğretim ve dinî yayınlar konusun*da İslâm'a uygun olan ve milletvekille*rinden büyük destek gören tezleri savunurken başbakanlığı sırasında bunun tam aksi bir tutumla Türk Ceza Kanu-nu'nun 163. maddesindeki ünlü değişik*liğin yapılmasına sebep olmuştur[553]. Peyami Safa'ya göre birçok dinî ese*rin ve makalenin yazarı, din âlimi, şe*riatçı ve laiklik düşmanı M. Şemsettin Bey başka, eski Cumhuriyet Halk Parti*si başvekili, inkılâpçı, laik ve bunlardan da fazla olarak din öğretimi aleyhtarı Şemsettin Günaltay başkadır; bu iki şah*siyet yıllardan beri aynı vücutta birbi*riyle ihtilafsız ve kavgasız yaşamıştır (SR, lX/ 214, s. 221). Günaltay'ın da içinde bu*lunduğu bir heyetçe yazılan ve 1931'den 1950 yılma kadar okutulan tarih ders kitapları, verdiği İslâm tarihiyle ilgili yanlış bilgiler sebebiyle şiddetli tenkitlere mâruz kalmış, Günaltay bu kitaplarda gerçekleri çarpıtmasından ve din öğre*timi hakkında sahip olduğu olumsuz gö*rüşlerinden dolayı çeşitli çevrelerce ve özellikle İbrahim Arvas tarafından ha*karete varacak derecede eleştirilmiş, ko*nu bir basın davası olarak mahkemeye intikal etmiştir (1959).

Günaltay, dönemin hâkim cereyanı olan pozitivist felsefe ve zihniyetin et*kisi altında oluşturduğu bazı fikirleri*ne İslâm kaynaklarında temel aramaya çalışmıştır. Bu arada Gazzâlî'yi İslâm fel*sefesinin gelişmesini engellemekle suç*lamış, ictihad kapısının kapandığı yo*lundaki kanaate şiddetle karşı çıkmış, bu kanaatin İslâm dünyasının gelişme*sine engel teşkil ettiğini ileri sürmüş*tür. Tasavvuf mensuplarını, din adam*larını, tekke ve medreseleri de eleştir*miş, İslâmiyet'in akılcı bir din olduğunu, müsbet ilimlere ağırlık verdiğini, müs-lümanların geri kalmasından İslâmiyet'in değil bu kurumların sorumlu tutulması

gerektiğini savunmuştur. Aynca Tanzi*mat aydınlarının radikal tavırlarıyla Türk toplumuna zarar verdiklerini, cahil geri*cilerle cahil ilericiler arasında fark bu*lunmadığını ifade etmiştir.

Fen ve tabii ilimler öğrenimi gördü*ğü halde M. Şemsettin Günaltay Cum*huriyet devrinde daha çok tarihçi yönüy*le tanınmıştır; eserleri ve konferansla*rı da genellikle tarih üzerinedir. Tarih*çiliğe Ziya Gökalp'le tanıştıktan sonra başlamış ve onun fikirlerinden etkilen*miştir. Batılı tarihçilerin metotlarını in*celemiş, onların yorum getirerek tenkit*li tarih yazdıklarını, buna karşılık İslâm tarihçilerinin doğrudan doğruya olay-lan vermekle yetindiklerini, yorum ve değerlendirmeleri okuyucuya bıraktık*larını, bu bakımdan müslüman müellif-lerce yazılan tarih kaynaklarının daha sağlam ve güvenilir olduğunu söylemiş, Batlı tarihçilerin İslâm tarihçileri hakkındaki iddia ve ithamlarını reddetmiş*tir.

Kuvvetli bir medrese öğrenimi gören, hem Doğuyu hem Batı'yı yakından ta*nıma imkânı bulan ve birkaç dil bilen Günaltay düşünceleri, eserleri ve devlet adamlığıyla Cumhuriyet devrinde din-devlet ilişkilerinin şekillenmesinde önem*li rol oynamış, özellikle başbakanlığı dö*neminde din, din eğitimi ve laiklik poli*tikalarında gerçekleştirilen değişiklik ve yeni düzenlemelerde etkili olmuştur. Daha önce bu konuda Cumhuriyet Halk Parb'si'nin VII. kongresinde[554] alınan kararların uygulamaya geçirilme*sini Günaltay hükümeti sağladı. 24 Ocak 1949'da meclise sunulan hükümet prog*ramında vatandaşın çocuğuna din bilgi*si verme hakkını kullanabilmesi için ge*reken imkânların hazırlanacağı açıklanı*yor ve İhtiyarî din öğretimine başlana*cağı belirtiliyordu[555] Cumhu*riyet dönemi hükümet programlarında ilk defa din öğretimine yer verilmesi halk tarafından büyük bir sevinçle karşılan*dı. Önceki hükümet zamanında Millî Eği*tim Bakanlığı'nca hazırlatılan, Nurettin Artam ile Nurettin Sevin'in birlikte yaz*dıkları Müslüman Çocuğunun Kitabı[556], ihtiva ettiği fahiş yanlış*lıklar sebebiyle mecliste ve basında şid*detli tenkitlere uğramıştı. Günaltay"ın İsteğiyle bu kitabın ilkokullarda okutul*masından vazgeçilerek yerine 1949-1950 ders yılından itibaren Ahmet Hamdi Ak-' seki'ye yazdırılan kitapların konulması din öğretimi bakımından olumlu bir adım teşkil etmiştir. Aynca 1949'da imam-hatip kurslarının açılması ve Ankara Üni*versitesi bünyesinde İlahiyat Fakültesi'-nin kurulması, bazı Türk büyüklerinin türbelerini ziyarete imkân veren 5S66 sayı ve 1 Mart 1950 tarihli kanunla Di*yanet İşleri Başkanlığı teşkilâtının daha iyi hale getirilmesini amaçlayan 5634 sayı ve 23 Mart 1950 tarihli kanunun çı*karılması, seçim mevzuatının değiştiri*lerek tek parti devrinin kapanmasını sağ*layan gizli oy-açık tasnife dayalı tek de*receli seçim sisteminin getirilmesi gibi Önemli düzenlemeler de onun başba*kanlığı zamanında gerçekleştirilmiştir. Fakat bu gelişmelere karşılık Türk Ceza Kanunu'nun 163. maddesinde dinî ha*yatı kısıtlayıcı nitelikte yapılan değişik*lik de bu dönemde olmuştur. Meclis*te cereyan eden müzakerelerde bu de*ğişikliğe karşı en ciddi itirazlar Millet Partisi'nin meclis grubu başkanı Osman Nuri KÖni'den gelmiş, birçok milletve*kilinin de onu desteklemesine rağmen tasarı Başbakan M. Şemsettin Günal*tay ile Demokrat Parti sözcüsü Mehmed Fuad KÖprülü'nün görüşleri yönünde ka*bul edilmiş[557] ve bu mad*de, ancak kırk iki yıl sonra 12 Nisan 1991 tarihinde yürürlükten kaldırılabil-miştir.



Eserleri


1- Fennin En Son Keşfiyatın-dan Telsiz Telgraf, Esîr, Mevcât-ı Esîriy-ye, Röntgen, Radyum, İyotlar, Elektron*lar.[558]

2- Hurufattan Hakîka-ta[559]. Sebîlürreşâd'dakı bazı yazılarını İhtiva eden bu kitapta İslâmi*yet'in ilerlemeye engel olmadığı, ancak sonradan karıştırılan hurafelerden arın*dırılması gerektiği görüşü üzerinde durur ve Asr-ı saadet ile daha sonraki dönem*leri karşılaştırarak Hz. Peygamberin teb*liğ ettiği dinle bugünkü müslümanlann dini arasında büyük farklar bulunduğunu söyler.

3- Târih-i Edyân.[560] Bu eserinde din, dinlerin tasnifi ve din fikri üzerinde durduktan sonra tabii din*lerle (animizm, fetişizm, totemizm) Hindu*izm, Budizm ve Taoizm gibi Uzakdoğu dinlerini inceler.

4- Maziden Atîye[561]. Türk tarihine ait yazıları*nın yer aldığı bu eserde İslâm'dan ön*ceki Türkler'i ele almış, Ziya Gökalp'in de etkisiyle kurtuluşu İslâmlaşmak, mu*asırlaşmak ve Türkleşmek'te bulduğu*nu açıklamıştır,

5- Zulmetten Nura[562]. 1913'ten itibaren Sebîlür-reşdd'da yayımladığı yazılarından olu*şan bu eserde İslâm âleminin fikrî çöküsünün sebepleri ve kurtuluş yollan üzerinde durmuş, İslâm'ın üstünlükleri*ni anlatmıştır. Mehmed Akif Ersoy'un övgüsünü kazanan eser halk arasında geniş ilgi görmüştür. Rıfkı Melül Meriç, Ankara İlahiyat Fakültesi'ndeki dersle*rinde Hurufattan Hakîkata, Maziden Atîye ve Zulmetten Nura adlı eserlerin Midilli İdâdîsi müdürü Orhan Bey'e ait olduğunu ileri sürmüştür {TDEA, III, 404).

6- İslâm'da Târih ve Müverrihler[563]. İslâm tarihçileri ve eserle*rini konu alan bu kitap. Yüksel Kanar ta*rafından sadeleştirilerek İslâm Tarihinin Kaynaklan Târih ve Müverrihler adıyla yeniden yayımlanmıştır.[564]

7- İslâm Târihi[565]. İslâm öncesi Arap tarihinden bah*seder.

8- Felsefe-i Ûlâ'. Eserin alt başlı*ğı îsbât-ı Vâcib ve Ruh Nazariyeleri'-dir.[566]

9- Münte-hab-s Kıraat.[567]

10- Müslümanlığın Çıktığı ve Yayıldığı Zamanlarda Orta Asya'nın Umumi Va*ziyeti.[568]

11- Mezopotamya Sümerler, Akadlar, Gutiler, Amürüler, KassiÜer, Asurlular, Mittaniler, İkinci Bâbil İmparatorluğu.[569]

12- Suriye ve Palestin.[570]

13- İbrânîler.[571]

14- Türk Tarihi*nin İlk Devirleri, Uzak Şark, Kadim Çin ve Hind.[572]

15- Türk Tarihinin İlk Devirlerinden Yakın Şark, Elam ve Mezopotamya.[573]

16- La decadence du monde musulman est-elle â l'invansion des Seîdjouki-des.[574]

17- Dil ve Tarih Te*zimiz Üzerine Gerekli Bazı İzahlar.[575]

18- Tarih: Lise.[576]

19- Yakın Şark II: Anadolu, En Eski Çağlardan Akamenişier İstilasına Kadar.[577]

20- Yakın Şark III: Suriye ve Fi*listin.[578]

21- İran Tarihi: En Eski Çağlardan İskender'in Asya Se-feri'ne Kadar.[579]

22- Ya*kın Şark IV: Perslerden Romalılara Ka*dar -Selevkoslar, Nabatiler, Galatlar, Bitinya ve Bergama Krallıkları.[580]

Türk Ansiklopedisinde müşavir ve yazar olarak çalışan Günaltay'in Sırât-ı Müstakim ve Sebîlürreşâd'dan başka Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmu*ası, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Türk Tarih Kurumu Belleten, Düşünce ve İs*lâm dergilerinde de pek çok makalesi yayımlanmıştır.



Bibliyografya:


TBMM Sicil Arşivi, Dosya nr. 622, Albüm sı*ra nr. 104; TC Emekli Sandığı Arşivi, Dosya nr. 83-990-043; TC Deulet Salnamesi, İstanbul 1925-26, s. 188-189; İbrahim Alaeddin Gövsa, Meşhur Adamlar: Hayatları, Eserleri, İstanbul 1933-36, IV, 1490; Hilmi Ziya Ülken, Türkiye'*de Çağdaş Düşünce Tarihi (İstanbul 1966), İs*tanbul 1979, s. 388-391; İ. Arar, Hükümet Prog*ramları: 1930-1968, istanbul 1968, s. 205; Sadık Albayrak, Son Devrin İslâm Akademisi, İstanbul 1973, s. 12-19; Fahri Çöker, TTK Kuruluş Ama*cı ve Çalışmaları, Ankara 1983, s. 315-319; Tahsin Banguoğlu. Kendimize Geleceğiz, İstan*bul 1984, s. 100; İbrahim Agah Çubukçu. Türk Düşünce Tarihinde Felsefe Hareketleri, Anka*ra 1986, s, 206-213; İsmail Kara. Türkiye'de İslamcılık Düşüncesi, İstanbul 1987, II, 403-405; Osman Keskioğlu v.dğr, Son Çağda is*lâm Dünyasında Fikir Hareketleri, Ankara 1989, s. 176-194; Neşet Toku, Türkiye'de Anti-Ma*teryalist Felsefe (Spiritüalizm) -İlk Temsilciler-, İstanbul 1996, s. 251-285; Mehmed Akif Er-soy. "Tenkid ve Takriz, Zulmetten Nura", SR, X/245 (1329), s. 187-188; TBMM Meclis-i Meb'-usan Zabıt Ceridesi, Devre 3, İçtimâ 4, İn'ikad 58, 27 Şubat 1334 (1918), s. 1012; TBMM Za*bıt Ceridesi, Dönem VIII, C. 16, Toplantı 3, 49, Birleşim 22, Ankara 1949, 50, ö. 1, s. 446-452; SR, IX/214 (1375/1956), s. 221; "Şemseddin Günaltay", TD, XH/16 (1961), s. 125-127; TTK Bildiriler, İV (1967), s. 2-6, 475-477; M. Şevki Aydın, "Mehmed Şemseddin'in Eğitim Anla*yışı", EÖ İlahiyat Fakültesi Dergisi, V, Kayseri 1988, s. 237-252; "Şemseddin Günaltay", TA, XVIII, 174-175; Kemal Karpat, "Türkler (Cum*huriyet Devri)", İA, XII, 403; "Günaltay", TDEA, III, 404-405.
 
Üst Alt