• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Mehmedkuluzâde Celil

  • Konbuyu başlatan Aslı
  • Başlangıç tarihi
  • Cevaplar : 0
  • Görüntüleme : 6K

Aslı

Usta Üye
Emekli
Katılım
11 Mart 2009
Mesajlar
10,458
Tepkime puanı
420
Puanları
83

İtibar:

MEHMEDKULUZÂDE, CELİL


(1869-1932) Azerbaycanlı yazar, gazeteci ve fikir adamı.


Doğum tarihi eski kaynaklarda 1866 olarak gösterilmişse de îsâ Hebibbeyli'-nin elde ettiği belgeler onun 22 Şubat 1869'da doğduğunu ortaya koymaktadır. Mirze (Mirza) Celil veya takma ad olarak kullandığı Molla Nasreddin olarak da bili*nir. Güney Azerbaycan'ın Hoy şehrinden Nahcıvan'a gelip yerleşmiş bir inşaat us*tası olan Meşhedî Hüseyinkulu'nun oğlu*dur. Nahcıvan'da başladığı medrese eği*timinde (1873-1879) Kur'an okuma yanın*da biraz da Arapça, Farsça öğrendi. 1879'-da üç sınıflı Rus okulunda öğrenimine de*vam etti. 1882'de Gürcistan'ın Gori şeh*rindeki Rus öğretmen okulunun Azerbay*can şubesine girdi. 1887'de mezun olarak önce Revan'ın (Erivan) Uluhanlı köyünde, ardından Başnoraşen'de ve Nehrem kö*yünde çalıştı. Öğretmenliği sırasında ya*zarlık faaliyetine de başladı. Çay Destgâ-hı (manzum alegorikdram), KişmişOyu-nu (piyes), DanabaşKendininEhvalât-ları (büyük hikâye) gibi eserlerini yazdı. 1898'de öğretmenlikten ayrılarak Erivan'*da bir müddet dava vekilliği yaptı. 1899-1901 yılları arasında Nahcıvan'da polis yardımcısı olarak çalıştı. 1903'te Tiflis'te Şark-ı Rus gazetesini çıkaran Azerbay*canlı gazeteci Mehemmedağa Şahtaht-lı'nın teklifini kabul edip gazetenin ida*rehanesinde çalışmaya başladı.

Önceki eşleri vefat ettiğinden! 907'de üçüncü evliliğini yaptı. Karabağ hanları soyundan bir bey kızı olan Hamide Ha-nım'la evliliği Mirza Celil'in sosyal ve ede*bî faaliyetlerini olumlu şekilde etkiledi. Hamîde Hanım o dönemde Azerbaycan'*da sayıları çok az olan, iyi eğitim görmüş, Rusça'yı çok iyi bilen aydın kadınlardandı. Babasından miras kalan geniş topraklara ve mülklere sahipti. Hayatı boyunca koca*sına destek olan Hamîde Hanım'ın daha sonra Rusça yazdığı, Abbas Zamanov ta*rafından Azerî Türkçesi'ne çevrilerek bastınlan hatıratında sadece Mirza Celil hakkında değil XX. yüzyıl başlarındaki Azerbaycan'ın siyasî, içtimaî ve edebî hayatı hakkında değerli bilgiler bulunmak*tadır.

Şahtahtlı'nın maddî sıkıntılar yüzünden gazetesini kapatması üzerine Mirza Celil ve Türkiye'de eğitim görmüş Ömer Faik Nûmanzâde birleşip bu işe maddî imkân sağlayan Nahcıvanlı tüccar Meşhedî Alias-ker Bağırzâde ile ortak olarak Şark-ı Rus gazetesinin matbaasını satın aldılar ve ona Gayret Matbaası adını verdiler. Kaf*kasya Türk-İslâm toplumunun millî, dinî, kültürel ihtiyaçlarını çok iyi bilen iki ar*kadaş, 1905'teki Rus ihtilâlinin getirdiği serbestlikten yararlanarak 7 Nisan 1905'-te Molla Nasreddin adlı, kısmen renkli karikatürlü mizah dergisini çıkarmaya başladılar. Dergi ilk sayısından itibaren büyük ilgi gördü ve çok geçmeden Çarlık Rusyası'nda Türkler'in ve müslümanla-rın yaşadığı her yerde geniş okuyucu kit*lesine ulaştı; İran'daki Türk ve Fars ede*biyatlarını, fikir hareketlerini de derinden etkiledi.

Tiflis'te bir yandan öğretmenlik yapan Mirza Celil ve Nûmanzâde 1905'te, Rus okullarına girmek isteyen Azerbaycanlı öğrencileri imtihana hazırlamak için ya*tılı bir pansiyon ve üç sınıflı bir okul açtı*lar. Molla Nasreddin yayımlandıktan bir süre sonra Nûmanzâde bu işten çekilince dergi tamamen Mirza Celil'e kaldı. Ken*disi Molla Nasreddin imzasıyla büyük şöh*ret kazandı ve zamanla derginin adıyla özdeşleşti. Dergi II. Meşrutiyet'ten sonra İstanbul'da da okunur oldu; mizah dergi*lerinde (özellikle Cem'de) Molla Nasred-din'in etkisi açıkça görülmektedir. Zaman zaman Rus hükümeti tarafından kapa*tılan dergi üzerinde I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla hükümetin baskısı iyice art*tı. Ruslar, o dönemde Kafkasya'da ol*dukça güçlü bir akım haline gelmiş olan Türkçülük-İslâmcılık düşüncesinin daha da gelişmesinden ve müslüman ahalinin Türkiye taraftan tavır takınmasından çekiniyordu. Bu yüzden bölgedeki bütün Türk basını üzerinde büyük bir baskı ve kontrol oluşmuştu. Baskılara karşı daha fazla direnemeyen Mirza Celil Molla Nasreddin'ı kapattı. Eşinin mülklerinin bulunduğu Ağdam'daki Kehrizli köyüne çekildi ve orada bazı eserleriyle İlgili ça*lışmalarına devam etti.

1917 Bolşevik İhtilâli'nden sonra kuru*lan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ömrü fazla olmadı. Azerbaycan Bolşevikleri için*de bulunan Ermeniler müslümanları ve Türkler'i kitleler halinde ortadan kaldır*maya, Büyük Ermenistan'ı kurmak İçin katliamlar yapmaya başladılar. Hızla ge*lişen bu hadiseleri Kehrizli köyünde izle*yen Mirza Celii mücadeleyi sürdürmek için Tebriz'e göç etti; fakat kısa zaman için*de Türkler'in Tebriz'deki hürriyet hareke*ti İngilizler'in yardımıyla İran hükümeti tarafından bastırıldı. Bu olayın ardından Mirza Celil Molla Nasreddin'i Tebriz'de neşretmeye başladıysa da İran hüküme*tinin baskılarının gittikçe artması üzeri*ne 24 Mayıs 1921 'de Baku'ye döndü. An*cak Kasım 1922'de aydınların baskısı ile Molla Nasreddin'ı çıkarmasına, aynı yı*lın sonunda Yeni Yol adlı gazetenin re*daktörlüğünü yapmasına. Şark Kadım, Maarif ve Medeniyyet, Yeni Kend adlı yayın organlarında yazılar yazmasına izin verildi. Fakat yeni rejimin gözünde şüp*heli bir kişi olduğundan bir süre sonra Molla Nasreddin'in kontrolü elinden çıktı. Ondan habersiz yazılar yayımlanı*yor, kendi yazdıkları bile değiştiriliyor, Azerbaycan Komünist Partisi mensupla*rı tarafından sert bir şekilde eleştiriliyor*du. 1925'ten itibaren dergi "Hey'et-i Tah-rîriyye" adına çıkarıldı; 1930'dan sonra Azerbaycan Mübariz Allahsızlar İttifakı'-nın yayım organı haline getirildi. Dergi*nin kendisinden habersiz böyle bir cemi*yetin organı haline getirilmesi ve özellik*le "Allahsız" olarak adlandırılmasını Mir*za Celil kabul etmedi. Bu olayı sert bir şe*kilde eleştirerek Molla Nasreddin'm ka*patılmasını veya kendi adının dergiden çıkarılmasını istedi. Böylece toplam yir*mi beş yıl kadar yayımlanan Molla Nas*reddin 1931 'de kapatıldı. Mirza Celil, hayatının son yıllarında çektiği sıkıntılar sebebiyle geçirdiği bir kalp krizi netice*sinde 4 Ocak 1932'de Bakü'de vefat etti. Mezarı aynı şehirdeki Fahrî Kabristanı'ndadır.

Celil Mehmedkuluzâde, Mirza Feth Ali Ahundzâde'nin açmış olduğu çığırda İler*leyerek sadece realistdemokratik-sati-rik edebiyat anlayışını geliştirmekle kal*mamış, Molla Nasreddiri'm çatısı altın*da bu derginin adıyla anılan ve Ömer Faik Nûmanzâde, Mirza Alekber Sâbir, Neri*man Nerimanov, Abdürrahim Bey Hak-verdili, Ali Nazmİ gibi şahsiyetlerden olu*şan realist - demokratik edebî bir mektep kurmayı da başarmıştır. Azerbaycan mil*liyetçiliğinin oluşmasında onun ve arka*daşlarının büyük rolü vardır.

Türkler'in Arap alfabesini bırakarak La*tin alfabesine geçmeleri gerektiğine inanan Mirza Celil, "Eşeğin Kaybolması" adlı hikâyesini Radloff'un ilmî neşirlerde kul*landığı Kiril harfleriyle yazmış, Şark-ı Rus gazetesinde Gaspıralı İsmail ile Mehemmedağa Şahtahtlı arasında alfabe reformu üzerine başlayan tartışmayı takip etmiştir. Bu tecrübelerinden Rus ih*tilâlinden sonra da yararlanan Mirza Celil 1924'te Yeni Elifba Komitesi'ne üye se*çildi. Bu faaliyetle ilgili olarak Sovyetler Birliği'nin özellikle Türk halklarının yaşa*dığı şehirlerde çeşitli görüşmelere ve top*lantılara katıldı, bu arada Azerbaycan edebiyatı ve kültürü hakkında konuşma*lar yaptı. Sovyetler'in amacı ileride değiş*tirilecek alfabe için zemin hazırlamaktı. Nitekim 1926 Baku Türkoloji Kongresi'n-de bu mesele gündeme getirildi.

İdealist bir halkçı olan Mirza Celil top*lumdaki haksızlıkların, cehaletin, geri kal*mışlığın ortadan kaldırılmasını, kadınla*rın haklarına kavuşturulmasını, beylerin, hanların menfaatperest, fırsatçı din adamlarının cahil halkı sömürmelerinin önlenmesini istiyordu. Aydın geçinen yarı okumuşlar, idealsiz kişiler onun şiddetli tenkit ateşine hedef olmuştur.

Azerbaycan edebiyatında modern hikâ*yeciliğin en güzel örneklerini veren Mirza Celil tiyatro eserleriyle de çığır açmıştır. Ölüler adlı dramında cehalet sebebiyle bütün hayatî fonksiyonlarını yitirmiş, hu*rafelerin esiri olmuş, din şarlatanlarının elinde perişan hale gelmiş Azerbaycan toplumunu yaşayan ölülere benzetmiş ve bu hakikati cesaretle ortaya koymuştur. Eser 1916'dan itibaren Azerbaycan tiyat*rosunda birçok defa sahnelenmiştir. Anamın Kitabı adlı piyesinde ise Azer*baycan üzerinde tarihin her döneminde büyük ölçüde etkili olmuş üç muhitin, Osmanlı, İran ve Rus kültürünün zararlı etkilerini komik bir şekilde ele almış, bu üç ülkede okuyan üç erkek kardeşin şah*sında bir ailenin (Azerbaycan) nasıl için*den çıkılmaz duruma düşürüldüğünü an*latmıştır. 1918'de yazdığı Kamança (ke*mence) adlı dramda Ermeni-Türk çatış*malarının emperyalizmin bir oyunu ol*duğu ortaya konuluyor, iki komşu hal*kın ortak kültürel yönlerine dikkat çekili*yordu.

Eserleri. 19O3'te Şark-ı Rus'ta çıkan "Poçt (posta) kutusu" adlı bir hikâye ile ne*şir hayatına giren Mirza Celil, Türkçe ede*bî ve siyasî yazılarını Şark-ı Rus ve Molla Nasreddin gibi süreli yayınlarda neşret*miş, ayrıca Kaspi {Baku), TiHiski Listok, Vozrojdeniye, Kavkazki Raboçi Listok gibi yayım organlarında Rusça yazıları çıkmıştır. Mirza Celil'in eserleri Sovyet döneminde derli toplu bir şekilde -yine de bazıları yok sayılarak- üç (Baku 1966-1967) ve altı ciltlik (Bakü 1982-1985) külli*yatlar halinde, ayrıca münferit olarak da birçok defa basılmıştır. Yayımlanmış eserlerinin başlıcalan şunlardır: Hikâye*ler. Poçt Kutusu Us*ta Zeynai GurbaneliBey (1906). İran'da Hürriyet (1906). Atlar Dayanak(1907). Tiyatrolar. Ölüler{Bakü 1925), Kamança( 1918), Anamın Hakkın*da yüzlerce araştırma yapılan ve birçok kitap yayımlanan Mirza Celil üzerine 199O'lı yıllardan sonra daha objektif araş*tırmalar, değerlendirmeler ortaya kon*muştur. Molla Nasreddiri\e ilgili olarak da çok sayıda araştırma bulunmaktadır.


Bibliyografya :


Celil Memmedqu[uzade, Cümhuriyyet (haz. isa Hebibbeyli), Nahçıvan NDÜ Neşriyyatı 2002 [makale ve hikâyelerinden seçmeler); Mirze İbrahimov, Böyük Demokrat, Bakı 1939; M. Paşayev, Celil Memmedqutuzade Arxiuinin Tes-oıri, Bakı 1961;M. Cefer, Celil Memmedquluza-de, Bakı 1966;GuIam Memmedli, Molla tiesred-din, Bakı 1966; a.mlf.. Molla Nesreddin Salna*me, Bakı 1973; Ferman Bayramov, Celil Mem-medquluzade, Bakı 1966 (bibliyografya); Celil Memmedqııtıtzade Heyat üe Yaradıcılığı (ed. Kâmran Memmedov], Bakı 1974 (makaleler mec*muası); Abbas Zamanov. Emel Dostları, Bakı 1979; Eziz Mirehmedov, Azerbaycan Molla /Ves-reddini. Bakı 1980; Molla İYesreddin (I. cildinin transliterasyonlu neşri), Bakı 1982; isa Hebib*beyli. Celil Memmedquluzade'nin Heyat üe Ya-radtcrfığının Esas Taruderi, Bakı 1986; a.mlf.. Celil Memmedquluzade: Muhiti ue Müasirieri, Bakı 1997; Zeynelabidin Makas, Azerbaycan Dramatarı, Ankara 1990, s. 180; Başlangıcın*dan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi: Azerbaycan Türk Ede*biyatı, Ankara 1993, IV, 153-155; Yavuz Akpı-nar, Azeri Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul 1994; a.mlf., "Celil Mehemmed Kuluzâde", TDEA, 11, 31; Yaşar Karayev, Belli Başlı Dönem*leri oe Zirve Şahsiyetleriyle Azerbaycan Ede*biyatı, İstanbul 1999; Mirze Celil ve Memmed-quluzadeler (Mektuplaşma) [haz. İsa Hebibbey*li), Bakı 2003; "Memmedquluzade, Celil", Azer*baycan Sovet Ensiklopediyası, Bakı 1982, VI, 494-496; "Memmedquluzade-Cavanşir, Hemi-de Xarum Ehmedbey Qızı", a.e., VI, 496. Yaşar Karayev - Yavuz Akpınar
 
En Çok Görüntülenen Konular
  • Mizancı Murat
  • Ziya Gökalp
  • Farabi
  • Emir Şekib Arslan
  • Mehmet İzzet
  • Erol Güngör
  • Aynı Kategoriden Son Konular
  • Mizancı Murat
  • Mirza Melkum Han
  • Miras Kamil
  • Mîr Said Sultan Galiyev
  • Sonraki konu
    Üst Alt