• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Makdisi Mutahhar B.Tahir

  • Konbuyu başlatan Aslı
  • Başlangıç tarihi
  • Cevaplar : 0
  • Görüntüleme : 2K

Aslı

Usta Üye
Emekli
Katılım
11 Mart 2009
Mesajlar
10,457
Tepkime puanı
418
Puanları
83

İtibar:

MAKDİSÎ, Mutahhar B. Tâhir


Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir (el-Mutahhar) el-Makdisî (ö. 355/966'dan sonra) İslâm tarihçisi, filozof ve kelâma.


Muhtemelen III. (IX.) yüzyılın sonların*da doğdu. Nisbesinden Kudüs'ün yerlisi veya orada yerleşmiş bir aileye mensup olduğu anlaşılan Makdisînin tabakat vebiyografi kitaplarında adına rastlanma*maktadır. Bununla birlikte önemli eseri el-Bed3 ve'Mdrî/ı'teki bazı ifade ve ipuç*larından hayatı ve şahsiyeti hakkında bilgi edinmek mümkündür. Mu'tezilî görüşle*riyle tanınan Meşşâî filozofu Ya'küb b. İs-hakel-Kindî'nin talebesi Ebû Zeyd el-Bel-hî'den ders okuyan Makdisî'nin ilgi alanı*nın genişliğine bakılarak çeşitli sahalarda iyi bir eğitim gördüğü söylenebilir.

Eserinden onun seyahat ettiği yerler*deki üstatlardan hadis dinleyip rivayet et*tiği,[277] bilgiyi kaynağından alma ve değerlendir*me konusunda titiz olduğu, bazı din ve mezhepleri bizzat tanımak için uzun ve yorucu seyahatlere çıktığı, meselâ Ah-vaz'daki bir mabede girip Avesta'daki Tanrı kavramı hakkında Mecûsîdin adam*larıyla tartıştığı (1, 62, 63), Yukarı Mısırlı Kıptîler'in Tanrı kavramını soruşturduğu (I, 64), Mâsebezân ve Mihrican Kazak'ta Hürremîler'le ilgili gözlemlerde bulundu*ğu Mecûsî bir din adamından kendi kutsal kitaplarına göre dünyanın yaşını Öğrenmeye çalıştığı (II, 59-60), Basra'da biryahudi hahamından Hz. Âdem'in yaratılışına dair bilgi edindiği Irâk-ı Acem sınırındaki Bilâd-iSâ-bûr'da tanrılık iddiasında bulunan bir ki*şiyi ve mezhebini araştırmak için sıkıntılı bir yolculuğu göze aldığı (II, 90-91), 325'-te (937) Kirman'ın Şirvan şehrinde bulun*duğu (II, 181) anlaşılmaktadır.

Makdisî'nin ölüm tarihi bilinmemekte*dir. Eserini 350 (961) yılı olaylarıyla sınır*ladığını söylemesine rağmen (I, 17; II, 153) Abbasî Halifesi MutT-Lillâh'ın 363'te (974) kendi arzusuyla görevinden ayrıldı*ğını belirtmesi (VI, 126) ve 390 (1000) yı-IındaSicistan'ın Haşbâcîyöresinde keş*fedilen altın madeninden söz etmesi (IV, 78) bu bilgilerin ona ait olduğu konusun*da şüphe uyandırmaktadır. Nitekim Mu-tî'-Lillâh ile ilgili tesbit el-Bed* ve't-to-rîh'in Süleymaniye Kütüphanesi nüsha*sında (Reîsülküttâb Mustafa Efendi, nr. 701) bulunmamaktadır. Altın madenleri*ne dair verdiği bilgi de başka kaynaklarca doğrulanmamaktadır. Bu durumda onun ölüm tarihi konusunda kesin bir hükme varmak mümkün görünmemektedir. Ça*ğına göre ileri bir tarih görüşüyle dikkat çeken Makdisî tarih, coğrafya, dinler ve mezhepler tarihi, matematik, felsefe ve kelâma İlgi duyan çok yönlü bir âlimdir.

Mu'tezile'nin kelâma dair bazı kelâmî görüşlerini benimsemesi ya da delillerini kullanmasına bakarak Makdisî'nin Mu'*tezilî olduğu öne sürülebilir. Ancak bu noktada belli bir mezhep veya düşünce grubuna mensubiyetin IV. (X.) yüzyıl mü*elliflerinin çoğunluğu için çözülmesi güç bir problem olduğu gözden uzak tutul*mamalıdır. Makdisî'nin tarihe bakış tarzı ve bunun temeli olan kelâmî görüşlerinin oluşmasında en önemli etken Mu'tezilî düşünce sistemi ve kültür çevresidir. O, daha çok Ebü'l-Kasım el-Belhî (Kâ'bî) ve Bağdat Mu'tezile okulundan etkilenmiş görünmektedir. İki büyük Sünnî kelâm ekolünün kurucularından biri olan Mâtü-rîdî'den hiç söz etmemesi, Eş'arî'yi üstü kapalı olarak eleştirmesi ve her ikisinin karşısında olan Ebû Zeyd el-Belhî'den ya*rarlanması onun Mu'tezilî bir kimliğe sa*hip olduğunu gösterir. Ancak Mâtürîdiy-ye ile Mu'tezile arasında aklı öne çıkaran yaklaşım tarzı açısından yakınlık bulun*duğunu da unutmamak gerekir. M. Şem*settin Günaltay'ın onu koyu bir Sünnî ola*rak tanımlamasının ilmî dayanağı yoktur.

III. (IX.) yüzyılın sonlarından itibaren geleneksel İslâm tarihçiliğinde isnat me*todu şeklen kaynağa kısaca işaret etmek*ten ibaret kalmış, sonraki asırlarda da ta*rihçilerin çoğu tarafından terkedilmiştir. İsnadın terkedildiği yeni tarih anlayışının ilk temsilcileri arasında Dîneveri, Ya'kübî, Ali b. Hüseyin el-Mes'ûdî ve Makdisî'nin önemli bir yeri vardır. Böylece İslâm dün*yasında tarih ilmi bağımsız bir disiplin ol*maya başlamış ve hızlı bir gelişme süre*cine girmiştir. Makdisî de kendine has bakış açısıyla Bîrûnî ve İbn Miskeveyh ile birlikte İbn Haldun'a uzanan bu süreçte özgün yerini almıştır.

İmâmiyye Şîası IV. (X.) yüzyılda Mes'ûdî gibi bir tarihçi yetiştirmiş, Mu'tezile men*supları arasında tarih, özellikle mezhep*ler tarihiyle uğraşanlar bulunmakla bir*likte mezhebin bakış açısını yansıtan bir tarihçi çıkmamıştı. Makdisî'nin el-Bed3 ve't-târîh'i, bu çerçevede ilk ve belki de günümüze gelebilen tek tarih kitabıdır. Onun İslâm tarihçiliği ve İslâm düşünce tarihindeki önemi genelde kelâmî, özel*de Mu'tezilî görüşlerin bir tarih yaklaşımı ve metodunu nasıl etkilediğini ortaya ko*yan tek müellif olmasından ileri gelmek*tedir. Tarih felsefesi ve tenkit zihniyeti bakımından Bîrûnî ve İbn Haldun'un ön*cüsü olacak nitelikte bir kavrayışa ve biri*kime sahip olan Makdisî, Bîrûnî'den ya*rım ve İbn Haldun'dan dört asır kadar önce tarihi akılcı ve tenkitçi bir zihniyetle değerlendirmeyi başarmıştır ve öncüsü Mes'ûdî'den daha felsefî ve daha tenkit*çi bir zihin yapısına sahiptir.

Makdisî, varlık ve hayatı felsefe-tarih ya da kelâm-tarih bütünleşmesine daya*nan bir bakışla birbirine bağlamaya çalış*mıştır. Bu bağlamda tarih filozofu kimli*ğiyle IV. (X.) yüzyılın en başarılı ismi, me*todunu takip eden çıkmadığı için bu yak*laşımın tek temsilcisidir. Makdisî, genel çerçevede felsefe-tarih ilişkisini temel-lendirirken kelâm ağırlıklı bir felsefî biri*kime dayanmıştır. Bu da esas itibariyle Mu'tezile kelâmıdır.

İslâm düşünce tarihinde din-felsefe (vahiy -akıl) uzlaştırmacılığının Önemli temsilcilerinden biri olan Makdisî, Mu'te*zilî görüşleriyle tanınan ve bu geleneğin ilk temsilcileri olan Meşşâî filozof Kindî ile öğrencisi Ebû Zeyd el-Belhî gibi her fır*satta dinin belirleyici ve denetleyici özü*ne vurgu yapmış, vahiy ile sahih hadisin kendisi için bağlayıcı olduğunu belirtmiş, inkarcı şüphecilerle her şeye inanma meyli içindeki kıssacılar arasında bir orta yol takip etmiştir. Mucizeleri dinden ba*ğımsız bir akılcılıkla inkâr edenlere dinin emrinde gördüğü akla dayanarak cevap vermiş, mucizeleri aklîleştirmeden akla uygun tabii örnekler vererek açıklamış ve mucizeleri reddettiği için Ebû Bekir er-Râzî'yi eleştirmiştir (III, 110]. Bununla bir*likte tabiatın temel niteliklerinin daha iyi anlaşılması için Râzî'nin Kitâbü'l-Havâs adlı eserini tavsiye etmesi (IV, 94) onun ön yargısız ve objektif olduğunu göstermektedir.

Âyet ve hadisleri, Câhiliye devri ve İslâ-mî dönem Arap ve Fars şiirini, siyer ve megâzî kitaplarını kaynak olarak kullanan Makdisî'yi farklı kılan seçmeci davran*ması ve tarihî malzemeyi eleştiriye tâbi tutmasıdır. Makdisî'nin İlkçağ felsefesi ve filozoflarıyla ilgili başlıca kaynağı Aristo'*nun eserleriyle [278] Plutark-hos'unel-Ârâ3ü't-tab?îyye adlı eseridir.[279] Filozofların gö*rüşlerini aslına uygun biçimde nakletme konusunda Şehristânî ve diğer bazı müslüman müelliflerden çok ileride olan Mak*disî, İran dinleri ve Hint inançlarıyla ilgili olarak müslüman müelliflerin derlediği malzemeye dayanmış, ancak kendi göz*lemlerini de eklemiştir. Hint inançları hakkında temel yazılı kaynağı İbn Hur-dâzbih'in Kitâbü'l-Mesâlik ve'1-memâ-lik adlı eseridir.[280] Bunun*la birlikte Bizans, Hint ve Çin tarihine dair bilgi yetersizliğinden yakınarak müslü-manların bu alana ilgi göstermediğini be*lirtir (III, 208). İslâm dışı kaynakları ara*sında Tevrat'ın önemli bir yer tuttuğu, çeşitli Tevrat nüshaları ve tercümelerinden yararlandığı yahudiler, Hürremîler, Harrânîler hakkında anonim bazı eserleri kaynak ola*rak kullandığı görülmektedir. Çağının kültürünü bütün renkliliği içinde kendine Özgü bir seçme ve değerlendirme mantı*ğıyla derlemeye çalışan Makdisî yazılı kay*naklarla yetinmeyip sözlü kaynakların ta*nıklığına da başvurmuştur.

Eserleri. Makdisî'nin günümüze ulaşan tek eseri el-Bed ve 't -târifttir. 355'te (966) Sâmânî vezirlerinden biri adına Büst şehrinde yazılan eser (1,6-8; II, 152) kaynaklarda Kitûbü'hBecf, Kitâbü Bed'i'1-halk ve't-târih, Kitâbü'1-Bed ve'1-hilka, Kitâbü'1-Bedvve't-târih, Ki-tâbü'J-Bedvâ ve't-tevârih, Târih-iMak*disî şeklinde de anılmaktadır.[281] IV-VI. ciltleri Farsça'*ya da tercüme edilen kitap [282] siyasî tarih kadar medeniyet ve dinler tarihi, kelâm ve İslâm felsefesi için de önemli bir kaynaktır. Makdisî'nin "ilim*ler ansiklopedisi" (câmiu'l-fünûn) olarak ni*telediği eser (V, 5), eski Türkler'in dinî inançları ve âdetleri hakkında bilgi ihtiva ettiği için Türk tarihi bakımından da önemlidir. eî-Bed^ ve't-tdnh'teki kayıt*lardan, Makdisî'nin nazar ve cede! konu*larını genişçe ele alan ve yanlışlıkta Ebû Zeyd el-Belhfye nisbet edilen [283] Kitâbü'l-cİlm ve't-ta'lîm (1, 19), isbât-ı vacibe dair Kitâbü'd-Diyâ-ne ve'1-emâne (I, 70-71), düalist dinleri ele alıp çelişkilerini ortaya koyan Kitâ-bü'1-Mcfdile (I, 91), Kur'an'daki kıssa*lara dair Kitâbü Me'âni'l-Kur'ân [284] nefis ve ruh kavramlarını inceleyen Kitâ-bü'h-Nefs ve'r-rûh (11, 115) adlı kitapları bulunduğu anlaşılmaktadır.



Bibliyografa :


Makdisî. el-Bed' ue't-târih, I-Vl; İbnü'n-Ne-dîm. e/-Fihrisî(Teceddüd),s. 153; Ebû Mansûr es-Seâlibî, Kitâbü'l-Ğurer fi siyeri'l-mülûk ue ahbârihim: Histoİre des rois des perses (nşr ve trc. H.Zotenberg),Paris 1900, s. XXI, 501; Ebü'l-Meâlî. Beyânü'l-edyân (ed. C!. SchĞfer, Chre-stomathie persane içinde), Paris 1883, [, 131-171; a.e.: L'expose des religions{trc. H. MassĞ, RHR, XCIV ! 1926] içinde), s. 17-75; İbnü'l-Cevzî, el-Muntazam (Atâ), I, 118-119; Yâkût, Mu'ce-mü7-üdebâ',!ll, 64-86; Sirâceddin İbnü'l-Verdî, Harîdetü'l-'acâ'ib, Kahire 1300, s. 168-183; Keşfü'z-zunûn, 1, 227; II, 1440; M. Şemseddin [Günaltay], islâmda Tarih ue Müuerrihler, İs*tanbul 1339-42, s. 85-9 l;Cl. Huart, Lalittera-ture arabe, Paris 1931, s. 282-283, 289, 298-299; a.mlf., "Le veritable auteur du Livre de la Creation et de 1'Histoİre", JA, dokuzun*cu seri, XVIII (1901), s. 16-21; a.mlf., "Le ra-tionalisme musulmane au IV* siecle de I'he-gire", RHR, L( 1904), s. 200-213; a.mlf.. "Un nouveau manuscritdu Livre de la Creation etdel'Histoire", JA,XX(İ9İ2), s. 193-394; Adam Mez, el-Hadaretü'l-İslâmiyye (trc. M. AbdülhâdîEbû Rîde), Beyrut, ts., I, 320-321; II, 367-372; Sezgin. GAS, I, 337; III, 387; VII, 277-278; F. Rosenthal. A History of Müslim His-toriography, Leiden 1968, s. 92, 114, 115, 136; Bekir Topaloğlu. Allah'ın Varlığı: Isbât-ı Vâcib, Ankara 1974, s. 86,108, 110, 138; Tarif Khalidi. Istamic Hİstoriography, NewYork 1975, s. XIII-XIV, XVI, 6-8, 57, 59, 68-69, 83; a.mlf.. "MlT-tazilite Hİstoriography: Maqdisi's Kitâb al-Bad' wa'l-tâ'rikh", J/YES, XXXV/1 (1976), s. 1-11; Şâkir Mustafa. et-Tarîhu'l-'Arabî vç't-mü'erri-hün, Beyrut 1978, I, 327-328; Seyyid Hüseyin Nasr, İslâm'da Düşünce ue Hayat (trc. Fatih Tatlılıoglu), İstanbul 1988, s. 167, 170;Süleyman Sayar, Makdisî'nin Çeşitli Dinler ve İslâm Hak*kında Verdiği Bilgiler üzerinde Bir Araştırma (doktora tezi, 1995), üü Sosyal Bilimler Enstitü*sü; Camİlla Adang, Müslim Writers on Judaîsm and Lhe Hebreıu Bibte: From ibn Rabban to Ibn Hazm, Leiden 1996, s. 48-50; Ramazan Şe-şen. Müslümanlarda Tarih - Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul 1998, s. 66-67; I. Goldziher. "Huart's le Livre de la Creation et de l'Histoire ...", ZDMG, LVII1(19O4), s. 925-930; "al-Mutahhar b. Tâhir", E73(ing.), VII, 762; M. Morony, "al-Bad3 va'1-ta'rik", Eir., III, 352-353.

Süleyman Sayar
 
En Çok Görüntülenen Konular
  • Mizancı Murat
  • Mehmedkuluzâde Celil
  • Ziya Gökalp
  • Farabi
  • Emir Şekib Arslan
  • Mehmet İzzet
  • Aynı Kategoriden Son Konular
  • Mizancı Murat
  • Mirza Melkum Han
  • Miras Kamil
  • Mîr Said Sultan Galiyev
  • Tüm sayfalar yüklendi.
    Üst Alt