• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Kâşgarlı Mahmud

  • Konbuyu başlatan Ece
  • Başlangıç tarihi
  • Cevaplar : 1
  • Görüntüleme : 2K

Ece

Usta Üye
Emekli
Katılım
11 Mart 2009
Mesajlar
14,019
Tepkime puanı
34
Puanları
48

İtibar:

KÂŞGARLI MAHMUD


XI. yüzyılda yaşamış, Türk dilinin ilk sözlüğü Dîvânü İugâtft-Türk'ün müellifi ve en eski Türk dili araştırmacısı.
Hayatı ve şahsiyeti hakkındaki bilgiler yakın zamanlara kadar sadece eserindeki birkaç kayıttan ibaret kalan, hal tercüme­si hususunda kendisi de çok ketum dav­ranan Kâşgarlı'nm bazı ifadelerindeki ipuçlarından hareketle ve tarihî kaynak­ların da yardımıyla sınırlı bir biyografisi elde edilmektedir. Ortada mevcut işe ya­rar kayıtlar dışında kendisine dair söyle­nenler ise çok defa tutarsız, birbiriyle çe­lişir birtakım tahminî görüş ve yorumlar­la, yakın zamanlarda bunlara ilâve edil­miş ve çoğunda onu kendi çevrelerine mal etme gayreti sezilen mahallî rivayetlerden ibarettir.
Doğum tarihini tesbite yarayacak bir kayda rastlanmayan âlimin künyesi onu Kâşgarlı gösteriyorsa da esasında doğum yerinin Barsgan olduğu anlaşılmaktadır. Bu yerin emîri bulunan babasını da buralı bildiren ifadesi yanında
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[62] eserinde kendisinin Bars-gan'a olan sıkı bağlılığını hissettiren bir­takım başka kayıtlar da göze çarpar. Ki­tabının Abbasî halifesine sunuş kısmında kendisini Türk kavminin soyca en köklü kişisi. Türk ilinin coğrafyasında geniş bir alana yayılmış Türk toplulukları arasında yıllarca dolaşıp bunların her birinin ağız­larını yakından inceleyip öğrenmiş. Türk dili üzerinde en üst seviyede bilgi sahibi olmuş bir kimse diye takdim eder. Devri için mühim bir meziyet sayıldığından mü­kemmel surette silâh kullanmayı da bildi­ğini ilâve ederek yüksek sınıftan bir kim­seye yaraşır savaşçılık terbiyesini almış olduğunu belirtmek ister.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[63] Öte yandan bir münasebet düşürerek ailesinin ülkede "emîrler" diye tanındığını söylemekte ve Sâmânoğullan hakimiye­tindeki yerlerin fâtihi sıfatıyla andığı ced­dinin ismini de vermektedir.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[64] Eserinin elde mevcut tek nüshasın­da okunuşu çözülemez bir şekle girdiğin­den Beherkin, Bahir Tekin, Hamir Tekin gibi birtakım yakıştırmalara yol açan, ki­mi ifade ettiği anlaşılamayan bu ad Nasr Tigin olarak düzeltildiğinde kastedilen kimsenin Mâverâünnehir ve Buhara fâ­tihi Nasr İlig Han
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[65] ol­duğu ortaya çıkmaktadır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[66]
Ascarlı mahmud Kâşgarlı Mahmud'un Karahanli hü­kümdar soyundan geldiği gerçeği, ced­dini Nasr Tigin yerine sülâlenin doğu ko­tunda aynı sıfat ve şöhrette bir başka şah­siyete bağlayan ve meseleye bu açıdan bakan farklı bir açıklamada da kendini bir kere daha gösterir. Daha ayrıntılı olan ve bunu yaşanmış birvak'aya bağlayan bu açıklamaya göre
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[67] Kâşgarlı'nın ceddi, 992'de Sâ-mânoğullan'nin merkezi Buhara'yı fethe­den Harun Buğra Han olup Kâşgarlı Mahmud'un babası Hüseyin b. Muham-med de onun üçüncü göbekten torunu­dur. Geriye dönüşle şecereden Hüseyin b. Muhammed'in babası, Taraz ve İsbîcâb (İsfîcâb) hâkimi Muhammed Buğra Han b. Yûsuf ve onun da babası Hotan fâtihi ve hâkimi Yûsuf Kadir Han b. Hasan Ha­run ortaya çıkmaktadır. Soy kütüğünün böylece Buhara fâtihi Harun Buğra Han'a dayanmasının yanı sıra, İbnü'l-Esîr'in bu aileyle ilgili olarak naklettiği trajik bir vak'a da Kâşgarlı'nın babasıyla birlikte kendisinin kimliğinin çok daha aydınlan­masını mümkün kılmaktadır. Buna göre, Kâşgarlı'nın künyesinde babası olarak gö­rünen Hüseyin b. Muhammed ile bahis konusu vak'a içinde yer alan Hüseyin Çağ­rı Tigin b. Muhammed aynı şahıstır. Kâş-garlı'nın hanedan mensubu olduğunu şe­ceredeki yeriyle birlikte açığa çıkarması kadar hayatının aldığı yeni istikametin anlaşılmasına yardımcı olan vak'a şöyle­dir:
Karahanlı Hükümdarı Yûsuf Kadir Han'ın oğlu, Taraz ve İsbîcâb Emîri Mu­hammed Buğra Han b. Yûsuf, iktidarı bü­yük oğlu Hüseyin Çağrı Tigin b. Yûsuf a bırakmak arzusuyla onu veliaht ilân et­mişti. Ancak Muhammed Buğra Han'ın diğer karısı ondan olma oğlu İbrahim'in veliahtlığa geçmesi emelini beslediğin­den kabullenemediği bu durumun öcü­nü almak için tertiplediği geniş çaplı bir suikastı sarayda devir merasimi yapıldığı sırada gerçekleştirerek ailenin birçok fer­dini ortadan kaldırmış. İbrahim'in tahta çıkmasını sağlamıştı. Kâşgarli Mahmud bu kırımdan hayatını kurtarabil m işse de babası Hüseyin Çağrı Tigin ve büyük ba­bası Buğra Han b. Yûsuf suikasta kurban gidenler arasındaydı. Omeljan Pritsak'ın diye devamlı suret­te yanlış referans verdiği ve zamanını da 448-449 (1057-58) olarak gösterdiği hadisenin tarihini atıfta bulunduğu İbnü'l-Esîr gerçekte kesin bir ifade ile 439 (1047-48) olarak kaydeder.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[68]
Pritsak'ın. Kâşgarlı'nın ceddini Sâmâ-noğullan ülkesi fâtihi olarak Nasr Tigin yerine Harun Buğra Han'a bağlamaktaki gerekçelerinin tenkidiyle Kâşgarlı Mah­mud'un ceddini Nasr Tigin göstermesin-deki tercihin burada ayrıca açıklanmasına girişilmeyecektir. Ceddi hususunda gö­rüşler farklı olsa da onun Karahanlı aile­sinin mensubu veya hanedana yakın yük­sek aristokrasi ailesinden olabileceğine dair Barthold ve Zeki Velidi Togan'ın ev­velce belirtmiş oldukları kanaat böylece İnanılır bir neticeye ulaşmış bulunmakta­dır. Eserinde bir ikisinin adını zikrettiği hanzâde ve tigin gibi kimseler Kâşgarlı Mahmud'un mensubu olduğu yüksek zümrenin tabii erkânindandır. Kendisine babası Muhammed Tonka Han'dan nak­len Uygur ülkesinin geçmişine dair bir ri­vayeti anlatan, künyesinde Karahanlı hü­kümdar ailesinin unvan ve lakaplarının hissedildiği Nizâmeddin İsrafil Togan Ti­gin b. Muhammed Çakır Tonka Han ile
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[69] vaktiyle beraberinde bulunduğu Emîr Komuk da bu çevreden birer simadır.
Bu vak'adan sonra Kâşgarlı Mahmud'un hayatı 1072 yılına kadar yeniden bilin­mezlik içine girer. Bu bilgi yokluğunun yerini güvenilir bir vesika ve delili olmak­sızın ortaya atılmış tahminler, birbiriyle çelişir yorumlar alır. Bunlardan en yaygı­nının kaynağı olan Pritsak'a göre Kâşgarlı Mahmud ailenin uğradığı suikast felâketi üzerine vatanından kaçmak mecburiye­tinde kalmış, bundan böyle devamlı bir kaçkınlık hayatı sürdürerek komşu Türk ülkelerinde on yıl kadar dolaştıktan son­ra Bağdat'a gelmiş ve siyasî mülteci ola-rakoradakalmıştır Geniş kabul görmüş bu nazariyeye bir iki karşı çıkışa rastlanırsa da bunlar Kâşgarlı gibi "bir Türkçü Türk evlâdının vatan küskünü olamayacağı", "böyle bir ithamın onun kişiliğine leke sürmek de­mek olacağı" yolunda hissî açıdan bir tep­kiyi ifade eder.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[70] Tasavvur edilen mülteciliğin süresi için iddia sahibi bir sınır belirlemediğin­den bu sıfat sonuna kadar Kâşgarlı'nın üstünde kalmış görünür. Suikastta aile­nin başlıca fertlerinin ortadan kalkma­sıyla zehirlenerek ölen babası Hüseyin b.
Muhammed'in yerine geçen kardeşi İb­rahim b. Muhammed'in saltanatının an­cak bir yıl kadar devam ettiği, ona itaate yanaşmayan Barsgan Emîri İnal Tigin'e karşı annesinin teşvikiyle açtığı savaşta yenilerek öldürüldüğü
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[71] Müneccimbaşı,Karahanhtar
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[72] göz önünde bulunduru­lursa, kendisini ülkesi dışında yaşamaya zorlayan şartlar o vakit veya daha sonra ortadan kalkmış olabileceği halde onun sonuna kadar mülteci hayatı sürdürdü­ğü iddiası doğru olamaz. Bununla bera­ber Karahanlılar ailesinde bu vak'adan önce de sonra da iktidar mücadelesi olagelmiştir. Yaşadığı olaylar Kâşgarlı Mahmud'u siyasî hayat yerine ilim yoluna sev-ketmiş olmalıdır. Bu vak'anın, öteden beri Türk topluluklarının dilini ve hayatını öğ­renmeye meraklı Mahmud'u iktidar ve saltanat gibi arzulardan tamamıyla yüz çevirerek kendini ilme ve araştırmaya yö­neltmiş olduğu hususu gerçeğe en yakın bir tahmin olabilir.
Daha farklı bir rivayete göre Kâşgarlı Mahmud, yaşanılan facianın ardından Pa-mir'in zorlu Muk Geçidi'ni aşarak ülkesi dışına çıktıktan sonra ömrünün uzun bir kısmını Orta Asya'nın çeşitli köşelerinde Türk kabile ve boylan arasında geçirmiş. oradan gittiği İran ve Irak taraflarında Arapça, Farsça ve Rurnca gibi dilleri öğ­renmiş, müderrislikte karar kılmıştır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[73] Daha ayrıntılı baş­ka bir rivayete göre ise 1057'de kırk do­kuz yaşında Kâşgar'dan ayrılmaya mec­bur olan Mahmud, oradan Batı Karahan­lılar ülkesine ve Mâverâünnehir'e geçip Türk boylarının yaşadığı bölgeleri bir bir gezmek suretiyle 1057-1072 yıllan ara­sında Dîvânü lugâü't-Türk için malze­me topladıktan sonra 1072'de Bağdat'a gelmiş ve Kâşgar'da yazmaya başladığı eseri üzerinde bir müddet daha çalışarak burada tamamlamıştır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[74] Son iki rivayet esasını, 1972'den bu yana Kâşgarlı Mahmud lite­ratürüne girmeye başlayan yeni araştır­ma ve yayınlardan alır.
1972'de, Dîvânü lugâti't-Türk'ün te­lifine başlanmasının 900. yıldönümünü karşılamaya yönelik çalışmalar, 1981 'de yeni Uygurca'ya tercümesine girişilmesi­nin uyandırdığı İlgi ve şevkle Kâşgarlı ve eseri üzerinde hız kazanan araştırmalar ve 1982-1983'te bölge ilim adamlarının Kâşgaryöre halkı ve Özellikle eski nesiller­den yaşlı kimseler arasında sürdürdük­leri geniş çaplı anketin getirdiği yeni bilgiler literatüre çok yeni unsurlar katar. Doğum yılı, annesinin kim olduğu, nere­lerde okuyup eğitim gördüğü, hocaları, üstatları, Dîvânü lugâti't-Türk'ü tamamladıktan sonraki hayatı, ülkesine Bağdat'tan ne vakit döndüğü, kaç yıl ya­şadığı, nerede ve hangi tarihte öldüğü gibi, hal tercümesinin o zamana kadar bi­linmeyen noktalarına cevap vermeye yö­nelik bu mahallî araştırmalarla biyogra­fisinin mevcuttan farklı bir versiyonu or­taya çıkar. Karahanlılar soyundan geldiği­ne, 1057-10S8'de ailesinin kırıma uğradı­ğına dair daha önce Pritsak'ın literatüre mal ettikleriyle vesika mahiyetinde ma­hallî yazılı kayıtların yanı sıra bölgeden derlenmiş sözlü rivayetlerin bir karması olan bu değişik çerçeve başlıca noktala­rıyla Kâşgarlı'nın hal tercümesini yeni baştan şöyle kurar:
Doğum tarihini önceleri 1029-1038 yıl­ları arasında hesaplayan tahmin
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[75] bu defa yerini bunu 1008 olarak gösteren bilgiye bırakır. Do­ğum yerini Barsgan olarak kabul eden bil­gi Kırgız çevresinden gelen rivayetle daha da kuvvet kazanırken Özerk Uygur bölge­si kaynaklı rivayet ise bunu Kâşgar'ın 45 (veya 48) km. güneybatısındaki Opal kö­yü diye gösterir. Rivayetlerin belirttiğine göre Kâşgarlı Mahmud'un annesi, Karahanlılar diyarının önde gelen ulemâsın­dan Hoca Seyfeddin Büzürgvâr'm kızı Bû-bî Râbia'dır. Bu geniş kültürlü anne onun eğitimi üzerinde çok etkili olmuştur. Mek­tebe önce Opal'de başlayıp gençlik yılla­rında Kâşgar'da yüksek sınıftan aile ço­cuklarının devam ettiği Medrese-i Hamî-diyye ve Medrese-i Sâciyye'de okumuş­tur. Kendisinden naklettiği Türkler hak­kında bir hadis dolayısıyla Kâşgarlı'nın is­mini andığı Şeyh İmâm ez-Zâhid Hüseyin b. Halef el-Kâşgarî
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[76] Medrese-i Sâciyye'de hocasıdır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[77] Medrese yıllarında zamanının klasik ilimleri yanında Arapça ve Farsça öğrenmiştir. 1057'de babası ve aile fert­lerinin saraydaki suikasta kurban gitme­lerinin ardından başka ülkelerde geçen uzun gezgincilik yılları sonunda geldiği Bağdat'ta eserini tamamlayarak Halife Muktedî-Biemrillâh'a sunmuştur. 1080'-de kendi ülkesine dönüp Opal'de kurdu­ğu Medrese-i Mahmûdiyye'de müderris­lik yaptıktan sonra 1090 yılında doksan yedi yaşında iken burada vefat etmiştir. Başka bir rivayete göre ise eserini halife­ye sunduktan birkaç yıl sonra seksen do­kuz yaşında iken Kâşgar'a dönmüş, med­resesinde sekiz yıl müderrislik yapmış ve doksan yedi yaşında vefat ederek med­resesinin yanında yapılmış olan türbeye gömülmüştür. Rivayetler onun doksan yedi yaşında Öldüğü hususunda birleşti­ği halde 1090'ınyanı sıra bazısı bu tari­hi 1105
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[78] bazısı da 1126 diye gösterir.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[79]
Kâşgarlı Mahmud'un vaktiyle türbe­sinde bulunup da sonraları birçok el de­ğiştirmiş, telif tarihi 1791 olarak göste­rilen Tezkire-i Hazret-i Molla adlı bir yazmadan evvelce alınan bir nota göre de Kâşgarlı, ülkesine dönüşte sekiz yıl mü­derrislik yaptıktan sonra doksan yedi ya­şında ve 477 (1084-85) yılında vefat et­miştir. Bu kaydın yanı sıra Opal'deki tür­beye vakfedilmiş bir Mesnevi1 nüshası­nın sayfaları arasında yer alan, Kâşgar Şer'iyye Mahkemesi kadısının mührüyle mühürlü 10 Receb 1252 (21 Ekim 1836) tarihli vakıf senedinden, yöre halkınca
Kâşgarlı Mahmud Türbesi'nin tackspısı öteden beri Hazret-i Mollam Şemseddin adı altında ve bir evliya gibi tanınmakta olan zatın esasında Kâşgarlı Mahmud ol­duğu anlaşılmış, bir ziyaretgâh sayılan türbede yatanın da o olduğu meydana çıkmıştır. Şemseddin adının ona, babası Hüseyin b. Muhammed'in idarî makam sahibi olarak Karahanlı yönetiminde al­mış olduğu bir unvandan geldiği sanıl­maktadır
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[80] Rusça tercümesi.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[81]
Kâşgarlı Mahmud'un mezarının keşfi mahallî basından başlayarak haber ajans­ları vasıtasıyla dünyaya duyurulduğunda ilim alemince heyecanla karşılanmış ve Türkiye basınında da gecikmeden akis bulmuştur.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[82] Kâşgarlı Mahmud literatürüne bu son yılların belirtilen rivayetler yoluyla ge­tirdiği veriler, mahallî yayın ve akademik yazılardan başlayıp bölgeyle ilgili turistik rehberlere kadar klasikleşmiş bilgiler gibi yer almaktadır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[83]
Eserinin ortaya çıkışından bu yana ya­pılan bunca araştırmaya ve sürdürülen o kadar çalışmaya, Dîvânının tedkikinde ise hayli yol alınmasına rağmen Kâşgarlı Mahmud'un sıhhatli ve güvenilir bir hal tercümesi için günümüzde söylenebile­cek söz onun Barsgan'da doğduğu, 1057'-de Bağdat'a gittiği ve 1077 yılında orada eserini meydana getirdiği dışında hiç­bir şey bilinmediğinden
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[84] ibaret kalmaktadır.
Bugün Türk dünyasının Doğu Türkis­tan, Kırgız, Türkmen ve Kazak kollarının aralarında paylaşamadıkları, her birince kendilerine mal edilmek istenen Kâşgarlı Mahmud'un Orta Asya Türklüğü'nün han­gi soyundan olduğu çok farklı görüşlerin karşılaştığı tartışmalı bir konudur. Rad-loff tan bu yana Uygur Türkü sayılmışken günümüzde ona sahip çıkan Özbek, Ka­zak, Kırgız ve Türkmen görüşleri de ön plana geçmiştir. Onun konuştuğu ve ese­rine de akseden ana dilinin doğup büyü­düğü Barsgan ve Işık Göl yöresinde yerle­şik TUhsı (Türkeş) ve Yağma Türkleri'nin Türkçe'si olduğu, soy mensubiyetinin de buraya ait bulunduğu en inandırıcı görüş durumundadır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[85] Orta Asya Türklüğü'nün kesimlerinden her biri, hatta Tatarlar, eserinde kendilerinden bir taraf görüp bulduklarından Kâşgarlı Mahmud'u doğ­rudan doğruya kendilerine mal ederken edebiyat tarihlerinde de ona kendilerin­den biri olarak yer verir.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[86]
Kâşgarlı Mahmud'un hal tercümesinin çok yetersiz kalışına mukabil seçkin şah­siyet ve müstesna hüviyetini büyük eseri Dîvânü lugâti't-Türk ile anlamak müm­kün olmaktadır. Hayatına istikamet ve mâna vermiş olan, meydana getirebilmek için uğrunda. "Yıllarca birçok güçlüklere göğüs gerdim" dediği
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[87] bu büyük çalışmanın arka pla­nındaki itici gücü. kendisini yalnız çağının değil sonraki zamanların dilci ve âlimle­rinden daha farklı kılmış yüksek idealini tek başına bu eseri yansıtır. Ancak eseri konusunda da hal tercümesinde olduğu gibi bilgi boşlukları, birbiriyle bağdaşmaz görüşler, farklı kabuller bulunmaktadır. İç yapısı bir tarafa bırakılırsa nerede ya­zıldığı, telif zamanı, ortada mevcut bir­birinden farklı tarihlerden hangisinin doğru olduğu, böyle bir eseri meydana getirmek düşüncesinin kronolojik yerinin hayatının hangi safhasına ait bulunduğu, bu gayenin gerektirdiği büyük alan ve derleme çalışmasına ne zaman giriştiği, bu yoldaki faaliyetini ne vakte kadar sürdürdüğü, kitabını önsözünde ismini an­dığı halifeye mi, verdiği bazı tarihler tut­madığına göre ondan sonraki halifeye mi sunduğu, acaba bunun gerçekleşmemiş bir niyet olmaktan ileri gidemediği mi, yoksa eserinin temize çekilmiş son nüsha olmak yerine müsvedde halinde mi kal­dığı gibi türlü meseie ve şüphelerle karşı karşıya kalınır. Bunların içinde en önem­lisi ve en başta geleni. Kâşgarlı Mah-mud'da böyle bir eser yazma düşüncesi­nin ne zaman ve hangi muhitte doğdu­ğu, nasıl bir tesirle onu telif etmek ihti­yacını duyduğu hususudur. Bunu yalnız sözlüğü için değil ana dili için kaleme al­dığı gramer kitabı ile birlikte düşünmeli­dir. Onu Türk dili üzerinde çalışmaya sev-keden sebep ve ihtiyacı görebilmek şah­siyetini çok daha aydınlığa çıkaracaktır.
Anlaşıldığı üzere, geniş çaplı lügatinin çalışmalarını sürdürürken önce Türk di­linin prensip ve kurallarını gösterecek müstakil bir eser ortaya koymayı uygun bulmuştur. Sözlüğünde sırası geldikçe gramerci bir zihniyetle dil bilgisi konu ve kurallarına da temas etmeyi ihmal et­meyen Kâşgartı, sadece işaret etmekle yetinmeyip açıklanmaları hususunda bunlariçin kendisine göndermeler yap­tığı Kitöbü Cevâhirj'n-nahv fî lugâti't-Türk adını taşıyan bu eserinin varlığını haber verir.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[88] Dîvân'da ele aldığı dil kuralları üzerindeki açıklamaları, başlı başına küçük bir gramer kılavuzu teşkil edebilecek muhtevalarıyla günümüze ulaşmayan bu eser hakkında az çok bir fikir verebilecek durumdadır. Bu yol­da yapılmış çeşitli çalışmalarda bunlar müteaddit defa topluca bir araya getiril­miş bulunmaktadır.
Esas eserine gelince en başta öne çıkan mesele, onun Bağdat'a gitmesi ve orada Arap kültür dünyasıyla temasa gelmesi neticesinde yazıldığı hakkındaki çok yay­gın kanaat ve bunun ne derece isabetli olduğudur. İçinde hiç ismi geçmedikten başka orada yazılmış olmasını gösterebi­lecek ufak bir kayıt, tek bir iz bulunma­dığı halde sadece önsözünde Abbasî ha­lifesine bir sunuşun yer almasına bakıla­rak onun Bağdat'ta meydana getirilmiş olduğuna hükmedilmiş, yazılış sebebi ve gayesi de sırf Araplar'a Türkçe öğretmek düşüncesine bağlanmıştır. Bu takdirde, böyle bir lüzumu Bağdat'ta hissederek bu yolda bir eser yazmaya karar verdiğin­de bunun için gerekli olup toplanması uzun yıllar isteyen. Türk ilinin geniş bir coğrafyaya yayılmış boyları ve topluluk­ları arasında yerinde yapılma tedkik ve müşahedelere dayanan çok zengin dil ve çok yönlü kültür malzemesine ne vakit ve nasıl ulaştığı kendiliğinden gündeme ge­lir. Eser Bağdat'ta doğmuş bir ilhamla ve yazılışı da orada olmuş kabul edilirse bütün bu malzeme, araştırıp tesbit ettiği ağız ve şive farklarıyla ilgili yığınla tefer­ruat, bir o kadar fonetik müşahede, yüz­lerce manzum metin ve atasözleri hep zi­hinden kâğıda dökülmüş demektir. Böyle değil de yıllar boyunca Türk illerinde ge­zerken topladığı malzemeye ait not ve ka­yıtları beraberinde getirmiş idiyse tek ba­şına bu dahi Türkçe'nin bir lügatini ha­zırlama düşünce ve kararının onda Bağ­dat'a gelişinden önce doğmuş bulundu­ğunu ortaya çıkarır. Ağızlarını, söz dağar­cıklarını ve yaşayışlarını araştırdığı Türk boyları arasındaki çalışmalarla eriştiği malzemeyi Bağdat'ta elde edebilmesi hiç düşünülemeyeceği ve mümkün olamaya­cağı için onu bu araştırmalara, böyle bü­yük ve ileri çapta bir sözlük yazmaya sev-keden ilham merkezini başka bir tarafta aramak gereği kolayca belli olur.
Kâşgarlı Mahmud'un 1057'de ülkesin­den ayrıldıktan sonra Bağdat'a gidince­ye kadar on-on beş yıl sürdüğü hesapla­nan devre içinde Türk boylarını bir bir dolaşarak gerekli malzemeyi toplamış ol­duğuna dair benimsenmiş görüş de bunu teyit eder. Hem böyle kabul edip öte yan­dan da eserini hazırlama ilhamının Bağ­dat'tan geldiğini ileri sürmek bünyesinde bir çelişkiyi taşır. Başı boş bir hevesle gayesiz olarak böyle bir işe kalkışılamaya-cağına göre şuurlu bir şekilde malzeme toplama ve hazırlık faaliyetine girişmiş olmak için önceden bu İstikamette veril­miş bir karar, ortaya konulmuş bir irade­nin olması lâzım gelir. Sadece bu açıdan düşünülecek olursa bu arzu ve kararın Kâşgarlı'da Bağdat'a gelmeden önce te­şekkül etmiş olduğu bir kere daha ortaya çıkar. Bağdat öncesi böyle bir derleme ve ön hazırlık devresini kabul etmek, kaçı­nılmaz olarak bu eseri yazma irade ve ar­zusunun Bağdat'ta Arap kültür çevresiyle daha temasa gelmeden önce onda mev­cut olduğu neticesini de beraberinde ge­tirir. Ayrıca onun orta yaşlarda başlamak yerine eseri için malzeme derleme faali­yetine girişmesini gençlik yıllarına gö­türen yabana atılamayacak bir görüş de vardır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[89]
Eserin hazırlık ve telif kronolojisini söy­lenenlerden çok başka gösteren bir iddi­aya göre ise Kâşgarlı Mahmud yurdunda gördüğü tahsili ilerletmek için Bağdat'a gitmiş, bir sözlük tertip etmek fikrine orada sahip olmuş, bundan sonra da Bağ­dat'tan ayrılarak eserin malzemesini der­lemek için Türk ülkelerine seyahat etmiş ve yeterli malzemeyi topladıktan sonra onu Kâşgar'da yazıp halifeye sunmak üzere tekrar Bağdat'a dönmüştür. Bu görüş bir tarafa bırakılırsa Kâşgarlı'ya eserini ilham eden merkezi Karahanlı ve Mâverâünnehir ülkelerinde aramak daha isabetli olacaktır. Orta As­ya bozkırlarında, Mâverâünnehir'in türlü yerieşim bölgelerinde Türk boylan arasında yıllarca malzeme derleme peşinde koşmuş olan Kâşgarlı Mahmud'un şuur­lu, planlı ve ileriye dönük hazırlık faaliye­ti böyle bir eser meydana getirme mazi­sinin onda gerilere, Bağdat öncesine gi­debileceğini gösterdiğine göre ona bunu ilham eden asıl çevre ve şartların ne ol­duğu yeniden düşünülmelidir. Eser üze­rinde Türkmence bakımından çalışmış olan Türkmen araştırmacısı S. Ahallı, ora­da adlan geçen bazı coğrafî mevkilere ait yön tariflerinin Kâşgar'a göre değil Bağ­dat'a göre olduklarını belirtirse de bu di­ğer bütün yer adlan için geçerli değildir.
Önsözünde belirgin şekilde görüleceği üzere Türk dilinin Arapça karşısındaki değer ve durumunu tayin etme, bir bakı­ma Arapça karşısında Türkçe'nin savun­masını yapma fikrini de güden eserinde, Karahanlı ve Mâverâünnehir kültür mer­kezlerindeki medreselerde Arapça'nın yüksek tedris dili oluşu, devrin ulemâsı­nın eserlerini bu dille meydana getirmesi yönünden doğmuş bir tepkinin mevcudi­yeti hiç hatıra gelmemiştir. Arapça'nın bu üstün durumunun Kâşgariı'da ana dili Türkçe'nin yüceltilmesi duygularını davet etmiş olması her zaman düşünülebilecek bir ihtimaldir. Ana dilinin yüceliği, onun Arapça ile at başı yarışacak güçte olduğu inancında kendini hissettiren üstü kapalı reaksiyonun kaynağını bu kültür merkez ve muhitlerinde müşahede ettiği Arapça'nın hâkimiyetinde aramak, Kâşgarlfyı ve Dîvânü lugati't-Türk'e vücut veren İlhamı belki daha iyi teşhis etmeyi sağla­yacaktır. Amatörce bir merak ve basit bir pratik maksadın dar çerçevesine sığma­yacak çapta olan bu eser, XI. yüzyılda İs­lâm dünyasının idrak etmekte olduğu bir Türk çağının getirdiği inanç ve ihtiyacın mahsulü olma hüviyetini taşır. Büyük Sel­çuklu çağı Türklüğünün idaresi ve önder­liğinde bütün bir müsiüman âlemin Türk asrını yaşamakta olduğu psikolojik hissî zemin içinde hazırlanması bir ihtiyaç ha­line gelmiş bir eser olarak ortaya çıkan Dîvânülugaü't-Türk'ün her yönden dik­kat çekici ve bu büyük dilcinin düşünce sisteminin bir aynası olan Önsözü, saha­sında asırlarca başka hiçbir telifin yerini alamadığı bu âbidevî çalışmayı doğuran ülküyü devrinin psikolojisi içinden yansı­tır.
Hz. Muhammed'in hadislerine dayana­rak Türklüğü yüceltme gayreti içinde olan Kâşgarlı Mahmud, Türkler"in "nizâm-ı âlem"i sağlamaktaki tarihî misyonunu belirterek "fezâıl-i Etrâk" literatürüne yeni bir boyut katarken İslâm dünyasına Türklük adına bazı mesajlarla birlikte Türk dilini öğrenme yolunda bir çağrıyı iletir. Türk dilinin dillerin en zengin ve en mazbutu bilinen Arapça ile at başı yürür bir seviye ve kabiliyette bulunduğu şeklinde o zamana kadar hiçbir dilci ve lügat müellifinin telaffuz edemediği bir davayı dile getirir.
Kâşgarlı Mahmud'u kendi çağı ve onun Ötesinden bu yana günümüz için de Önemli bir şahsiyet kılan en mühim ta­raf, kendisine kadar hiç ele alınmamış ana dilinin söz servetini ve onu yöneten kurallarını meydana çıkarıp tesbit etmek ihtiyacını çok öncelerden hissederek bu uğurda içine girdiği büyük çalışmanın ya­nı sıra Türkçe'nin üstünlüğüne ve İslâm âlemi için üniversalliğine inancını cesa­retle ortaya koymasıdır. Önünde daha ön­celeri yapılmış bir deneme, hazır bir örnek olmaksızın ana dilinin geniş bir coğ­rafî yayılım içindeki kol ve şubelerinden derlediği ve mukayeseli bir şekilde işle­diği malzemeyle yarattığı eseri, Kâşgarlı Mahmud'a Türk dilinin bilinebilen ilk söz­lüğünün müellifi ve en eski Türk dili araş­tırmacısı payesini verir. Gerçekten Kâş­garlı Mahmud hazırlığı çok kuvvetli, me­tot sahibi, ileri bir fonetik dikkat ve has­sasiyetle ağız farklarını tesbit eden, der­lediği malzemeyi değerlendirmesini iyi bilen, devri için çok erken olan mukaye­seli dilciliğin öncüsü olmak gibi meziyet­lerle mücehhez bir dil bilginidir. Onun, "dil sahasında devri için orijinal modern bir filolog zihniyeti ile çalışan ve nisbeten yeni olan mukayeseli dil tedkiki tarihinde mühim bir yer almaya hak kazanmış olan bir Türk âlimi olduğu" ifadesi
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[90] bu hakikati salâ­hiyetle yansıtır.
Kâşgarlı Mahmud, herhangi bir lügat kitabı gibi içindeki kelimelerin sadece karşılıklarını vererek, arada bazı gramer kurallarına da işaret etmekle yetinmek suretiyle yabancıların Türk dilini öğren­meleri yolunda pratik bir dil kitabı mey­dana koymak yerine her vesilede Türk kültürü, Türk etnolojisi, Türk etnografya­sı, Türk folkloru, Türk mitolojisi, Türk ili coğrafyası, Türk töre ve gelenekleri, Türk şiiri, atasözlerindeki Türk felsefesi ve dünya görüşü, tıbbî usullerden farmako­lojiye, spordan yemek adlarına kadar Türklüğe ait günlük hayatın akla gelebilecek nesi varsa münasebet düşürerek muhatabını bilgilendirmeyi gaye edin­mek suretiyle eserine bir nevi "Türkiyyât" ansiklopedisi olma hüviyet ve değerini de kazandırmıştır.
Kâşgarlı Mahmud'un en fazla üzerinde durulmuş dilci ve lugatçı yönü ile Türko-logca çalışması dışında gereğince değer­lendirilmemiş bir vasfı edebiyatçı hüvi­yeti ve şiire olan ilgisidir. Lugatına aldığı sözlerin daha iyi anlaşılabilmesi ve bun­ların kullanışları için, hatta hatırda kolay kalabilmelerim sağ\amak maVsaciıyla bol bol verdiği manzum metinler onun iyi ve dikkatli bir şiir derleyicisi olduğunu da göstermektedir. Derledikleri içinde ano­nim halk edebiyatına ait olanlar Öncelikli yer tutmakla beraber arada aruzla yazıl­mış şiirlerin de bulunması bunların halk edebiyatından sayılmasını mümkün kıl­mamaktadır. Aruzu ve onu kullanmasını bilen münevver kişilerin kaleminden çık­mış olduğunda şüphe bulunmayan bu şi­irler ve hikmetli sözlerle eserine koyduğu diğer manzum parçalar, Kâşgarlı'nın ede­bî eserlerle temas ve ilgisi hakkında bir fikir verebilecek mahiyettedir. Bunlar ara­sında, Büyük Selçuklu Hükümdarı Sultan MeliKşah'ın zevcesi Karahanlılar haneda­nından Celâliye Terken Hatun'la
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[91] ilgili bir methiye, Dîvân'da-ki aruzlu şiirlerin hiç değilse bir kısmının Kâşgarlı'nın kaleminden çıkmış olması ih­timalini düşündürür.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[92] Üç beyti eserin ayrı ayrı yer­lerinden seçilmiş bu methiye mesnevi na­zım şekliyle olduğu halde klasik Şark şii­rinin kaside geleneğine zihniyet ve ma­hiyet itibariyle çok yakınlık gösterir. Bura­da muhatabı olan "memdûh"undan, için­de bulunduğu sıkıntılı durum dolayısıyla kendisine yardım ve lütuf dileyen bir "mâ-dih-şair" ortaya çıkıyor. Terken Hatun'a verilmiş manzum bir dilekçe olan bu me­tin başkasına ait bulunduğu takdirde Kâşgarli bundan haberdar olabilir, onu kolayca eline geçirebilir miydi? Bunun Dî­vânda yer alışını tesadüfle açıklamak ko­lay değildir. Sarayın bir köşesinde kalmış, tesadüf eseri eline geçmiş bir kâğıttan nasılsa aktarılmış bir metin olmak yerine düştüğü sıkıntı esnasında yardım ricasını ileten bu kaside havalı şiirin sahipliğine Kâşgarli Mahmud en yakın kimse olmak durumundadır. Zamanının İdarî ve siyasî hayatı üzerinde söz sahibi ve ileride bir ara kayınvalidesi olacağı halife katında da nüfuz sahibi olan Terken Hatun'a iltica ile müşkülüne yardımcı olma dileğinin Kâş-garli'ya ait bulunması en tabii ihtimaldir. Terken Hatun'un Kâşgar'dan beraberin­de Bağdat'a getirdiği Türkler arasında bulunduğu tahmin edilen Kâşgarlı Mahmud'un
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[93] belki orada yaşadığı güç bir durum dolayısıyla bu "koşuk"u ile hâmisi Terken Hatun'a sığınmış olmaktadır. O zamanın şart ve bağlantı­ları içinde değerlendirildiğinde Terken Hatun'un Kâşgarlı Mahmud'un hâmisi ol­ma ihtimali kuvvet kazanın Bu methiye Dîvân'daki örneklerden herhangi bîri olmaktan öteye, Kâşgarlı'nın naklettiği aruzlu parçaların da bir kısmının onun kalemine ait olabileceğinin ip uçlarını ve­recek mahiyettedir. Bu parçaların, Kara-hanlı Türk edebiyatının Kutctdgu Bilig ve Atebetü'I-hakâyık eserlerindeki aruz kalıplarından çok başka oluşu, an­cak daha sonraki devirlerde yerleşip be­nimsenmiş olanlarına nisbetle Türkçe'nin henüz alışık olmadığı kalıplarda yazılmış bulunması, Kâşgarlfnın aruzu kendisine mahsus şekilde kullanma alışkanlığını elde etmiş olduğunun da delili sayılabi­lir.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[94] Öte yandan Arap ede­biyatından tercüme veya nazîre oldukları yahut hiç değilse İslâmî edebiyattan gel­me bir ilham ve tesir taşıdıkları ileri sü­rülen bazı şiirlerin ise
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[95] bizzat Kâşgarlı Mahmud'un kaleminden çıkmış olması da ihtimallerin en kuvvetlisidir.
Uzun ömürlü olduğu anlaşılan bu çalış­kan insan herhalde bilinenler dışında baş­ka eserler de hazırlamış olacaktır. Dî­vân'da kullandığı halk edebiyatı metin­lerinden onun bu sahada etraflı bir der­leme yaptığı belli olmaktadır. Orada yer veremediklerini, elindeki bütün diğer derlenmiş metinlerle birlikte başlı başı­na bir şiir mecmuası teşkil edebilecek bu örnekleri Kitâbü'l-Eğânî'yi model alan bir eserde toplamış olması da düşünüle­bilecek bir ihtimaldir.
Hazırlamış olabileceği başka eserleri bilinmese de Türk dilinin yazıya, bir kita­ba bağlanmamış prensip ve kurallarını araştırma ve tesbit yolunda ilk hamle olan Kitâbü Cevahiri''n-nahv İîlugati't-Türk'ten mahrum kalınmış olsa da Kâş­garlı Mahmud tek eseri Dîvönü luga-ti't-Türk'ü ile Batı'da yüzyıllar sonra te­şekkül edecek Türkoloji'nin Orta Asya'da ilk temelini atan âlim dilci olmuştur. Tür­kistan'da arkası getirilmemiş bir "erken-Türkoloji" çığırının başlatıcısı olan eseri, yazılışı üzerinden yüzyıllar geçtikten son­ra XX. yüzyılda I. Dünya Savaşı'nın velve-leli ortamında ilim âleminin huzuruna çık­tığından bu yana Türkoloji tedkikleri için büyük bir gelecekvaad eden bir hazine, tüketilernez eşsiz bir kaynak olarak kar­şılanmıştır. Türk filolojisinin çözüme bağlanamamış meselelerinin çözülmesine kazandırdığı fevkalâde yardım başta ol­mak üzere Türk kültür ve medeniyet ta­rihinin çeşitli konularını "genetique" bir tarzda tedkikine imkânlar getiren eseri Kâşgarlı Mahmud'a Türkoloji tarihinde müstesna bir yer açmıştır. Türkoloji'de ufuk genişletici bir rol üstlenen Dîvânı onu günümüzde daha da artan bir değer ve itibarın sahibi kılmaktadır.
Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[96]

Bibliyografya :


Mahmud b. el-Hüseyin Muhammed el-Kâşga-ri, Dîuânü lıtgâti't-Türk, Millet Ktp., Ali Emîrî, Arapça Eserler, nr. 4189 (= tıpkı basım: Ankara 1992); Besim Atalay, Diuanü Lügat-it-Türk Ter­cümesi, \-\\\, Ankara 1939-1941; Maxmyt Kaş-kari. Tun/cSözdigi(Kazakça trc Askar Kurmasulı Egeybayl, Mil, Almatı 1977-1978; Compendium ofthe Turkic Dialects: Diıuân Luğât at-Turk (İng. trc. Robert Dankoff- |ames Kelly), Mİ], Har-vard 1982-1985; İbnü'1-Esîr, el-Kâmil, Beyrut 1979, IX, 299, 301; Müneccimbaşı, Sahâifü'l-ahbâr, istanbul 1285, [], 512;a.mlf., "Karahan-lılar" (trc. Necati Lugal), Müneccimbaşı Şeyh Ahmed Dede Efendi'nin "Câmiü'd-düuet" Adlı Eserinden Karahanlıiar ue Anadolu Selçükle-rf(nşr. N. Atsız}, İstanbul 1940. s. 2-16; Martin Hartmann, "«Divân lügat at-Türk»e Aid Birkaç Mülâhaza", MTM, nr. 4 (13311. s. 167-170; Fuad Köprülü, "Yeni Neşriyat: Dîvânü lügati"t-Türk", a.e.nr. 5(1331), s. 381-383; a.mlf., Türk Ede­biyatı Tarihi, İstanbul 1926, s. 184-186;a.mlf.. "Millî Kültürümüz'ün Eski Bir Âbidesi: Divanı lûgatüttürk". Cumhuriyet, 24 Nisan 1933 - 1 Mayıs 1933;aynı yazı: "Dîvân-ı Lûgât al-Türk", Köprülü, Araştırmalar (1934), s. 33-44; Berg-strâsser. "Das Vorbild von Kâsgari's Divân lu­gât at-Turk", OLZ(192I), s. 154-155; P.K.Juze, "Divan Lügat at-Turk. Theseaurus linguarum turcarum", İzvestiya Azerbaydjanskogo Gosu-darstvennogo üniversiteta İmenİ B. J. Lenina, Vostokouedenia, Baku 1926, ], 75-94; 1927, il, 27-35; Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hak­kında Dersler, İstanbul 1927, s. 81-89; Rusça aslı: Duadnatçat Lekçİy po İstorii Tureçkih Na-radoü Sredney Azli, Soçinenia, Moskva 1968, V, 83-88; (Alm. trc. Th. Menzel), Zwölf Vorlesun-gen über die Geschichte der. Türken, Berlin 1935, s. 90-97; a.mlf., "Muşulnıanskİy Mir", (1922), Soçinenia, Moskva 1966, VL'243; Zeki VelidîTogan, "«Divan-ı Lügat üt-Türk»ün Telif Senesi Hakkında", Atsız Mecmua, nr. 16, İstan­bul 15 Ağustos 1932, s. 77-78; a.mlf., "Mah­mud Kâşgari'ye Ait Notlar", a.e., nr. 17, 25 Ey­lül 1932, s. 133-l37;a.mlf.. "Eski Türk ve Mo­ğolların Haritaları ve Haritacılığı Meselelerine Dair Notlar", Kopuz, nr. 5, Ağustos 1939, s. 164-168; a.mlf.. Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1970, s. 107, 441 not 5; Ahmed Cafe-roğiu, İlk Türk Dilcisi Kâşgarlı Mahmut, İstan­bul 1938; a.mlf.. Kâşgarlı Mahmut, İstanbul 1970; a.mlf.. Türk Dili Tarihi, İstanbul 1974,11, 19-48; Kilisli Rifat [Bilge], "Divanu lugâti't-Türk'ün Telifi Tarihi", TM, VI (1939], s. 358-360; V. I. Belyaev, "Vvedenie Arabskie İstoçniki po İstorii Türkmen i Turkmenii. IX-X1II w.", Materiali po İstorii Türkmen i Turkmenii, Mosk-va-Leningrad 1939, s. 31-32; M. Şakir Ülküta-şir. Büyük Türk Dilcisi Kâşgarlı Mahmut, İs­tanbul 1946, genişletilmiş 2. bs-, Ankara 1972; Omeljan Pritsak, "Mahmud Kâşgarî Kimdir?", TM, X (1953), s. 243-246; a.mlf., "Kara-Han-Iılar", İA (1953), VI, 251-253, 260, 264-265; a.mlf.. "Die Karachaniden",/s(.,XXX/l (1953-5-1), s. 17-68; İbrahim Kafesoğlıt. Sultan Metik-şah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu, İstanbul 1953, s. 188; 1. Yu. Kraçkovskiy, Arab-skaya Geografiçeskaya Literatura, İzbrannie Soçinenia, Moskva-Leningrad 1957, IV, 268-269 (Arapça trc. Salâhaddin Osman Hâşim), 7a-rihu'l-edebi'l-coğrâfi-yyi'l-'Arabî, Moskva 1957, s. 262-263; Louis Bazın, "Les dates de redaction du «Divan» de Kâsğari", AOH.VI1/2-3 (1957), s. 21-25; Robert Devereux. "Al-Kashghari and EarlyTurkish islam", MU/,XLIX/1-4 (1959), s. 133-138; a.mlf.. "Mahmüd al-Kâshghari and his Diwân", a.e., LU (1962). s. 82-96; Alessio Bombaci, Storia delia Literatura Turci, Milano 1962, s. 91-97; (Fr. trc I. Melikoff). Histoire de la İİtterature turgue, Paris 1968, s. 68-75; H. Hasanov, Mahmud Kaşgariy. Heyatı ue Geog-rafik Merosi, Toşkent 1963; Nihad Sami Ba-narli. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1971,1/4, s. 250-257; A. N. Kononov. "Mabmud Kaşgarskiy i Ego Divanu lugatil-Türk", ST, nr. 1 (1972), s. 3-17; S. G. Klyaştorny. "Epopa Mah­mud Kaşkarskogo", a.e., s. 18-23; C. G. Musa-baev, "Kâşgarlı Mahmut'un Yaşamı Üzerine Ye­ni Veriler", TO!.,XXVH/253(1972).s. 110-119; aslı: "Nckotorie Svedeniya o Jİzni Mahmuda Kaşgarİ", Issledovenia po Tyurkologii, Alma-Ata 1969, s. 48-62; "Kaşgarli Mahmud", TA (1974). XXI, 389-392; G. Hazai. "Genel Leksi-kografya Açısından Kâşgarlı Mahmul Hakkın­da Düşünceler", Bilimsel Bildiriler 1972, An­kara 1975, s. 419-424; a.mlf.. "al-Kaghhari", EP (İng.J. 1979, IV, 699-701; Hamit Z. Koşay. "Divanu Lügati't-Türk'teki Terimlerden Örnek­ler", Bilimsel Bildiriler 1972, Ankara 1975, s. 479-496; "Mahmud Kaşgarİ", Kazak SoueL En-çiklopeadiyası, Almatı 1975, VII, 533; "Mahmud Koşgariy", üzbek Souet Ençiklopediyesi,Toş-kent 1976, VII, 91-93; "Mahmud Kaşgarİ", Kır­gız Souet Ençiktopedİyesİ, Firunze 1979, IV, 201; (Jlug E'lim MehmuL Kaşkari ue Unun He-yatı, Keşker 1983; A. Bican Ercilasun. "Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânü Lügati't-Türk", Büyük Türk Klâsikleri, İstanbul 1985, I, 118-131; İbragim Mut'i - Mirsultan Osmanov. "O rodine, jizni i grobiçe Mahmuda Kaşkarskogo", ST, nr. 4 {1987). s. 79-89; Ebulfez Âmanoğlu Kuluyef. "Mahmud Kaşgarî", Varlık, XV/89-2, Tehran 1993, s. 19-28; E. Tryarskİ, Ku/turaLudöıu 7b-reckich iv siDietle przekazu Mahmuda z Kasz-garu (XI. w.]. Warszawa 1993; Sultan Mahmut Kâşgarlı, "Büyük Türk Bilgini Kaşgadı Mah­mut'un Kişiliği veTürkBilİnci", Dil Dergisi, nr. 33, Ankara 1995, s. 10-15; K. Çorotegin, Mah­mud Kaşgarİ (Barskani) yana Anın «Dİoanu Lugatit-Turk- Söz Yıgnağı (1072-1077), Bişkek 1997; Reşat Genç. Kâşgarlı Mahmud'a GöreXI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara 1997; Osman Fikri Sertkaya, "Son Bulunan Belgeler Işığında Kâşgarlı Mahmud Hakkında Yeni Bilgiler", Dİ-uânü lûgatî't-Türk Bilgi Şöleni Bildirileri, An­kara |2000|,s. 130-146.
Ömer Faruk Akün


Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[62] Dîuânü lugâü't-Türk, vr. 313a

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[63] a.g.e., vr. 2b

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[64] a.g.e., vr. 35

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[65] Arslan İlig Nasr b. Ali

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[66] uze, İl, 27 vd.; Belyaev, s. 31; krş. Compendium of the TurkicDiatects,], 139

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[67] Pritsak, TM,X 11953], s. 243-246

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[68] et-Kâmü, IX, 299; ayrıca bk. Müneccimbaşı, Karahanlı-/ar [trc. Necati LugalJ, s. 7

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[69] Dîoânü lugâÜ't-Türk, vr. 34

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[70] meselâ bk. Caferoğlu.Kaş-garlt Mahmut, s. 16-17; Ali Osman Coş­kun, "Kâşgarlı Mahmud ve Mültecilik Me­selesi", TK XX/226 IŞubat 1982J, s. 237-240

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[71] İbnü'I-Esîr, IX, 299

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[72] trc. Ne­cati Lugall, s. 7

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[73] Sertkaya.s. 131-132

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[74] Sultan Mahmut Kâşgarlı, s. 11

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[75] Pritsak, 7HX 1953, s. 246

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[76] Dfuânü lugüti't-Türk, vr. 89a

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[77] hakkında bk. Sem'ânî, Kitâbü'l-Ensâb |nşr. Margoliouth], Leyden-London 1912, vr. 472a; krş. Hartmann,MrM, nr. 4 (13311, s. 168-İ69

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[78] Ulug E'Um Mehmut Kaşkari ue Unun Heyatı, s. 10

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[79] Mu t'i - Osmarıov, ST, nr. 4 1987, s. 88

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[80] mahallî araştırmaların getirdi­ği bütün bu veriler hakkında toplu bilgi için iki Uygur İlim adamının 1982 ve 1983 ta­rihli ilmî raporlarında yer alan araştırma neticelerini bildiren Yeni Uygurca makale­lerinin Tarım, nr. 3 Urumçİ 1984, s. 13-15, 20-21

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[81] Mut'i-Os-manov, bibi.; Kahar Barat, "Dİscovery of History: The Burial Site of Kashgarh Mahmud", AacarBulletin, U/3, Connecti-cut 1989, S- 19-22; aynı yazı ayrıca, Central Asia Reader: The Rediscouery of History, New York-London 1994, s. 77-81 'de de yer alır

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[82] meselâ bk. Metin Soysal, "Çin'den Gelen Haber", Hürriyet, 4 Ni­san 1983; Kemal Bağcı, "Divanü Lügat-it-Türk Çin'de tik Kez Uygurca Yayınlandı", Milliyet-Aktüalite, 17 Nisan 1983, s. 3; Engin Bilginer, "Yasak Kentlere Girdik", Hürriyet, 12 Kasım 1984; Opal'in Azak kö­yü tepesinde olup mükemmel surette res­tore edilerek gösterişli bir külliye haline getirilen türbe hakkında geniş bilgi İçin bk. Sultan Mahmut Kaşgarlı, "Kaşgarlı Mah-mud'un Mezarı", Doğu Türkistamn Sesi, 11/7-8 |Aralık 19851,s. 5 1-53; Hasan İbra­him, "Kâşgarlı Mahmud'un Mezan ve Mi­marî Yapısı", 7"K,X/268 [Ağustos 19851, s. 544-547; Ulla Ehrensvard,"A Pilgrimage to the Moseleum of Mahmud a[-Kashga-ri", Suenska Forskningsinstitut i İstanbul Meddetanden, nr. 17 (1992|,s. 64-72; Said Maden, Kaşgar ue Ötesi,lstanbu\ 1994, s. 70-76

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[83] meselâ bk.Chen Dajun, Xinjiang Today, Beijing 1988, s. 75-76

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[84] lames Kelly, "Kashgarİ, Mahmud al-", Encyclopedia of Asian History, New York 1988, II, 277

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[85] Musabaev, XXVlI/253 11972|, s. 110

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[86] meselâ bk. üzbek AdabiyâÜ Tarihi, Toşkent 1977, 1, 88-92; H. Korogli, üzbekskaya Litaratura, Mosk-va 1977, s. 75-86;Hatıp Osman, Borıngı Törki Hem Tatar Edebiyatının Çıganakla-n. Kazan 1981,s. 16-26-, Turgun Almaş, Ka-dımkı Uygur Edebiyatı, Kaşgar 1988, s. 334vd

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[87] Dîuânü lugâti't-Türk, vr. 2b

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[88] a.g.e., vr. 9b

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[89] bk. Kafesoğlu, bibi

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[90] Reşit Rah­meti Arat, Kuta.dgu Bitig, 1, Metin, İstan­bul 1947, Önsöz, s. XX

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[91] İbnü'l-Esîr, IX, 301

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[92] bu parçanın nazım tekniği ve bazı hususiyetleri hakkında bk. Ömer Faruk Akün. "Divan Edebiyatı", Dİ A, IX, 391-392

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[93] Köprülü, Cumhuriyet, 1 Mayıs 1933; aynı yazı. Araştırmalar, s. 41; Togan, nr. 17|25 Eylül 1932], s. 135

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[94] Dtuân'daki aruz vezinli şiirlerin toplu­ca tedkiki içinbk. i. V. Stebleva, Razuitie Tyurkskih Poetiçeskİh Form o XI Veke, Moskva 1971; G. Doerfer, Formenderâl-teren türkisctıen Lyrik, Szeged 1996, s. 123, 161, 206-211, 303-304, 309-310, 316-317, 329, 341 -342

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[95] Togan, nr. 17 25 Eylül 1932 s. 136-137

Değerli ziyaretçimiz lütfen, içeriği görüntüleyebilmek için Giriş yap veya Kayıt ol anlayışınız için teşekkürler.
[96] bk. Dîvâ-Nü Lugâti't-Türk
 
İlginizi çekebilecek benzer konular
  • Mahmud Teymür
  • Mahmud Muhammed Şakir
  • Mahmud Celaleddin Paşa
  • Mahmud Celâleddin Efendi
  • En Çok Görüntülenen Konular
  • Büyük Doğu Dergisi
  • Abdülhak Hâmid Tarhan
  • Enis Behiç Koryürek
  • Kılıçzâde Hakkı
  • Mehmet Kaplan
  • Aynı Kategoriden Son Konular
  • Miskîn ed-Dârimî
  • Mis'ar b. Mühelhil
  • Mîr Muhammed Takı
  • İSRA

    Veziri Azam
    Yönetici
    Vezir-i Azam
    Katılım
    13 Mart 2009
    Mesajlar
    1,033
    Tepkime puanı
    768
    Puanları
    113
    Konum
    Konya

    İtibar:

    KAŞGARLI MAHMUD:


    Kaşgarlı Mahmud hakkında bilgimiz yok denecek kadar azdır. Eldeki bilgileri ise ancak kendi eseri olan Divânü Lûgat-it-Türk adlı eserinden edinebiliyoruz. Kaşgarlı Mahmud’un asıl adı, Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed’dir. Baba- sı Hüseyin, Barsgan’lıdır. Babası daha sonraki yıllarda Kaşgar’a geçmiş ve Mahmud burada dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi de bilinmemektedir. Divânü Lûgat-it-Türk’ü 10 Şubat 1074 yılında bitirdiğine ve o yıllarda çok yaşlı olduğu- na gör 11. yüzyıl başlarında doğduğu tahmin edilmektedir. Yine kendisinin söy- lediğine göre; “Türkler’in en fasih konuşanlarından ve en açık anlayanlarından ve mezhepçe en ileride bulunanlarından” idi. Karahanlı sülâlesine mensup kişi- lerden bazı rivâyetler nakletmesi, askerî terimlere, devlet teşkilâtı ve saray âdetlerine ait bilgiler vermesi, Karahanlı sülâlesine mensup olabileceği fikrini uyandırmaktadır.

    Devrinin bütün klâsik ilimlerinin öğrenimini gören Kaşgarlı Mahmud, Arapça ve Farsça’yı mükemmel bilirdi. Türkçe kadar Arap dilinin de bütün incelikleri- ne vâkıftı. Arap filoloji okulunda yetişmiş olmasına rağmen, Türklüğünden ay- rılmamıştır. Eserinde, Türk milletinin büyüklüğünü, kahramanlığın ilim, sanat, siyaset ve medeniyet alanındaki zenginliklerini gösterdi. Türklere ait olmayan yerleri haritasına almayışı da bu duygunun bir tesiri olarak açıklanmaktadır.


    Türklerin yaşadığı hemen bütün il, oba ve boylarını gezip dolaştı. Abbasî hilâfe- tinin Türkler’e karşı sempati beslemesi, Türklerin de İslâm kültür ve medeniye- tine katılması yüzünden Mahmud, Bağdat’a gitti. Türkler’in İslâmiyeti yaymak- ta gösterdikleri fedakârlıklara karşılık, Araplar’da beliren Türkçe’yi öğrenme arzusuna hitap ederek, onlara Türkçe’yi öğretmek istedi. Daha önce topladığı malzemelerini değerlendirerek, Divânü Lûgat-it-Türk’ü yazdı. Türkler’le ilgili bir sözün hâdis olmasından şüphe etmekle beraber, yine bundan Türkler’in önemli bir kavim olduğu ve dillerinin gerektiği sonucuna vardı.
     
    Üst Alt