• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

İsmail el-Ezherî

Ece

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
14,117
Best answers
0
Puanları
0
#1
İSMAİL el-EZHERÎ


(1900-1969) Sudan'ın bağımsızlığını kazandıktan sonraki ilk başbakanı.
30 Ekim 1900'de Omdurman'da doğ­du. Câmiu'l-Ezher'de okuduğu ve ders verdiği için Ezherî lakabıyla anılan ve Mehdî hareketine karşı çıktığı için öldü­rülen Ahmed el-Ezherî büyük dedesi, Su­dan müftüsü İsmail Ahmed el-Ezherî de dedesidir. Hartum'da Gordon Memorial College'da öğrenim gördükten sonra ba­şarısından dolayı Beyrut'taki Amerikan Üniversitesi1 ne gönderilen öğrenciler ara­sında yer aldı, burayı bitirince mezun ol­duğu kolejde matematik öğretmenliği yaptı (1921-1946). Bu sırada siyasetle il­gilenerek milliyetçilik hareketlerine katıl­dı ve Hartum'da i 934-1937 yıllan arasın­da yayımlanan, çok farklı görüşlerin yer aldığı el-Fecr dergisine yazılar yazdı.
İngilizler'in 1882'de Mısır'ı işgalinden sonra Sudan da fiilen onların hâkimiyeti altına girmiş ve 1900'den itibaren Mısır-İngiltere ortak idaresiyle yönetilmeye başlanmıştı. O yıllarda Sudan'da biri Mı­sır'la birleşerek, diğeri tek başına bağım­sızlık kazanılmasını isteyen iki ayrı milli­yetçilik hareketi vardı. İngilizler de ikinci hareketi destekleyerek, "Sudan Sudan-lılar'ındır" sloganı altında Sudan milliyet­çiliğini Mısır'a karşı kullanmak yoluna gitti.
Bu arada 1000 kadar yüksek öğrenim görmüş Sudanlı birleşerek 12 Şubat 1938'de Mu'temerü'l-harîcîn elâm adlı bir örgüt kur­du ve İsmail el-Ezherî'yi başkan seçti. Ön­celeri sadece eğitim ve sosyal meselelere ağırlık veren bir kuruluş olarak tanınan örgüt 194O'lı yıllardan itibaren Sudan milliyetçiliğinin kalesi durumuna geldi; aynı zamanda o güne kadar kendini pek belli etmeyen örgüt içi fikir ayrılıkları da su yüzüne çıktı. Bazıları İngilizler'le anla­şarak adım adım gerçekleştirilecek bir bağımsızlık isterken İsmail el-Ezherî'nin başında bulunduğu grup, İngiliz sömür­ge yönetiminin Sudan'daki varlığının he­men sona ermesi ve Mısır'la birleşilmesi gerektiğini savundu. Örgüt 1943 yılında dağıldı. Bunun sonucunda farklı isimler altında yeni partiler kurulmaya başlandı. İsmail el-Ezherî. Sudan'ın ilk partisi olan el-Eşikkâ'nın başkanlığına getirildi. Ezherî, 1948'de İngilizler'in gözetiminde yapı­lan kurucu meclis seçimlerini boykot etti ve bu sebeple iki yıl hapis yattı. 8 Ekim 1951'de Mısır, İngiltere ile yaptığı 1899 ve 1936 antlaşmalarını iptal etti ve Su­dan için yeni bir anayasa hazırladı. Bu tek yanlı davranış İngiltere ve Sudan yöne­timleri tarafından reddedilirken el-Eşik-kâ diğer partilerin aksine yeni anayasayı benimsedi. Aynı yıl içerisinde el-Eşikkâ dağıldı ve Ezherî 1952'de onun yerine ku­rulan el-Hizbü'1-vatanîel-İttihâdî'nin baş­kanlığını üstlendi, bir süre de içişleri ba­kanlığına vekâlet etti.
23 Haziran 19S2'de Mısır'da ed-Dubbâ-tü'1-ahrâr örgütünün yaptığı askerî darbe Sudan için bir dönüm noktası teşkil eder. 12 Şubat 1953'teSıdki-Bevin protokolü denilen bir antlaşmayla Sudan'a özerklik statüsü verildi: arkasından da bir İngiliz, bir Mısırlı, bir Amerikalı ve üç Sudanlı'-dan oluşan bir seçim komisyonu kurula­rak aynı yıl içerisinde bütün tarafların katıldığı ilk seçimler yapıldı. Sudan'ın Mı­sır'la birleşmesini isteyen Ezherî'nin baş­kanlığındaki el-Hizbü'1-vatanî el-ittihâdî meclisteki doksan yedi sandalyenin elli­sini alırken Sudan'ın tam bağımsızlığını savunan Hizbü'l-ümme yirmi üç sandal­ye kazandı. Ezherî meclis tarafından Ocak 1984'te Sudan'ın İlk başbakanı olarak se­çildi.
Sudan ve Mısır'da gelişen bazı olay­lar ve Cemal Abdünnâsır'ın darbesi, İs­mail el-Ezherî'nİn o güne kadar savundu­ğu Sudan'ı Mısır'la birleştirme fikrini ger­çekleştirme çalışmasına engel oldu. Ay­rıca parti içi çekişmeler el-Hizbü'1-vatanî el-ittihâdînin ikiye bölünmesiyle sonuç­landı. İsmail el-Ezherî, bir yandan parti meseleleriyle uğraşırken bir yandan da Sudan'ın statüsüyle ilgili çalışmaları sür­dürüyordu. Ağustos 1955'te parlamento, İngiliz ve Mısır birliklerinin Sudan'dan çık­masına ve ülkenin anayasal statüsünün belirlenmesi için referandum yapılması­na dair iki karar aldı. 8 Ekim 1955'te Hiz­bü'l-ümme, Ezherî'ye bir koalisyon hü­kümeti kurulmasını önerdiyse de Ezherî bunu reddetti; ancak 10 Kasım'da yapı­lan güven oylamasında Ezherî güven ta-zeleyemedi ve çekilmek zorunda kaldı. Yabancı birlikler kasım ayının ortalarında ülkeyi terkettiler. 3 Aralık 1955'te muhalefette bulunan Seyyid Abdurrahman ve Seyyid Ali, Ezherî'nin de katılacağı bir ko­alisyon hükümetinin kurulması konusun­da anlaştılar. Bu arada ülkenin geleceği­nin belirlenmesi için referandum yapıl­masının zaman kaybına, çeşitli ayrılıklara sebebiyet verebileceği düşünülerek bun­dan vazgeçildi ve 19 Aralık'ta millet meclisinde, 22 Aralık'ta senatoda bağımsızlı­ğın ilânı yönünde karar alındı. 31 Aralık'ta parlamento tarafından İngiliz genel vali­sinin yerine beş kişilik bir yönetim konseyi (Medisü's-siyâde) kuruldu ve 1 Ocak 1956 tarihinde İsmail el-Ezherî ülkenin ba­ğımsızlığını ilân etti; Mısır ve İngiltere de bu hızlı gelişmeleri mecburen kabullendiler.
Bağımsızlığın ilânından bir müddet sonra Ezherî'nin başbakanlığındaki koa­lisyon hükümeti dağılarak yerine Hizbü'ş-şa'b ed-dîmukrâtî ile Hizbü'l-ümme'nin ortaklaşa kurdukları hükümet geçti. An­cak General İbrahim Abbûd 1958'de yap­tığı askerî darbeyle yönetime el koydu ve bütün siyasî partileri kapattı. Abbûd'un 1964 yılında halk ayaklanmasıyla iktidar­dan uzaklaştırılması üzerine siyasî par­tiler tekrar ortaya çıktı. İsmail el-Ezherî, Hizbü'l-ümme ile koalisyon kurarak baş­bakan, 1965 yılında da Meclisü's-siyâde'-nin başkanı oldu. Ezherî Aralık 1967'de, daha önce kendilerinden kopan Hizbü'ş-şa"b ed-dîmukrâtî ile birleşerek Hizbü'l-ittihâdî eddîmukrâtî adı altında yeni bir parti kurdu. Ancak bu parti de 1968 yı­lında yapılan seçimlerde tek başına iktidara gelecek kadar oy alamadı ve yine Hizbü'l-ümme ile koalisyona girmek zo­runda kaldı. Ezherî, 25 Mayıs 1969 tari­hinde Ca'fer Nümeyrî'nin yaptığı askerî darbeyle görevinden uzaklaştırılıp tutuk­landı; kısa bir müddet sonra da hasta­lanarak hapishanede öldü (26 Ağustos 1969).
İsmail el-Ezherî'nin Sudan'ın bağımsız­lığını gerçekleştirmesinden başka önemli iki icraatı askerî ve sivil hizmetlere Su-danlılar'ı getirmesi ve Güney Sudan'ın ay­rılmasını engellemesidir. XIX. yüzyılın sonlarından itibaren Mısır-İngiliz hâki­miyeti altında bulunan Sudan'da bütün askerî ve sivil idarî kadrolar Mısırlılar ve­ya İngilizler tarafından İşgal edilmişti. Ez­herî hükümeti Şubat 1954te. 1953 özerk­lik antlaşmasına dayanarak bir Sudanlı-laştırma komisyonu kurdu ve bu komis­yon iki yılda işlevini tamamladı. Bu süre içerisinde bütün resmî görevlere Sudan­lılar tayin edildi ve arkasından da İngilte­re ve Mısır'dan ülkedeki birliklerini geri çekmeleri istendi. Ezherî hükümetleri za­manında karşılaşılan güçlüklerden biri de Güney Sudan meselesiydi. Buranın halkı, etnik açıdan ve dinî inançlar bakımından kuzeydeki müslüman halktan farklılık ar-zetmekteydi. Bir kısmı hıristiyan, bir kısmı pagan olan güney halkı İngilizler'in de etkisiyle kuzeye karşı düşmanlık duygu­lan besliyordu. Sudanlılaştırma politika­sının Araplaştırma ve İslâmlaştırmağa dönüştüğü gerekçesiyle Ağustos 1955'-te Güney Sudan'daki askeri birlikler İngi­liz memur ve misyonerlerinin desteğiyle isyan ettiler ve yüzlerce Kuzey Sudanlıyı öldürdüler. Siyasî hayatı boyunca Su­dan'ın birliğini korumaya çalışmış ve ay­rılıkçı hareketlere tâviz vermemiş olan Ezherî, Mayıs 1965'te güney meselesi bir toplantıda ele alındığında Müslüman Arap kültürünün Sudan'ın birliğini sağlamada merkezî yeri teşkil ettiğini savunmuş ve toplantıdan Güney Sudan'ın ayrılmasına yönelik bir kararın çıkmasına engel olmuştur. Ancak bu mesele onun zamanında halledilemediği gibi daha son­ra iş başına gelen hükümetler zamanında da çözümlenememiş ve önemli bir prob­lem olarak kalmıştır.


Bibliyografya :


H. D. Nelson. Area Handbook for the Demo-cra.ticRepu.blic of Sudan, Washington 1978, s. 27-46; H. Shaked. The Life of the Sudanese Mahdİ, New Brunsv/ick 1978, s. 18-19; Nevvâl Abdülazîz, Dirâse haule sükuti hükümeti'l-Ez-hert 1956, Kahire 1983; G. W. VVarburg, Egypt and the Sudan, London 1985, s. 22-23, 225-226; R M. Holt- M. W. Daly, A History of the Sudan from the Corning of islam to the Preseni Day, London 1988, s. 145 vd., 161-164, 167-168, 171 vd., 181 vd., 189-191; C. Fluehr-Lob-ban v.dğr., Historical Dictionary of the Sudan, Metuchen-London 1992, s. 28; AhmedTarabîn, Târîhu Mtşr üe's-Sûdâni'l-hadİş ue'l-mu'âşır, Beyrut 1415/1994, s. 387; Yûsuf eş-Şerîf. es-Sûdân ve ehlü's-Sûdân, jbaskı yeri yok| 1996, s. 24-34; Zeki Buhayrâ. el-Hareketü'd-dîmuk-râtiyye fı's-Südân (1943-1985), Kahire 1996, s. 107 vd., 114vd.,119;"Azhari", Türk ue Dün­ya ünlüleri Ansiklopedisi, İstanbul 1983, 1, 549; "Azhan", EBr?, I, 756; R. 0. Collins. "Az-hari, ismail", Encyclopedİa of the Modern MiddleEast, London 1992, I, 270. Hilal Görgün
 
Üst Alt