• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

İngiltere

Ece

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
14,117
Puanları
0
#1
İngiltere
İngiltere tarihi, 5. yüzyılda Britanya Adasına Anglosaksonların ayak basmasıyla başlar. Anglosaksonlar kendi adını verdikleri adaya yerleşip, 6 ve 7. yüzyıllarda birbirine rakip küçük krallıklar kurdular. Sekizinci yüzyılda Roma ve İrlanda´nın etkisiyle Hıristiyanlığı kabul eden Anglosaksonlar, Avrupa´yı da etkileyen bir medeniyet meydana getirdiler. 795´te başlayan İskandinav istilası 11. yüzyılın başına kadar birkaç defa tekrarlandı. Daha sonra Danimarkalı Büyük Knud, adayı tamamen fethetti.

Anglosakson Hanedanından Edward (1042-1066) birliği tekrar kurdu. Bunun ölümü üzerine tahta geçen Harold´u tanımayan NormandiyaDükü William, taht üzerinde hak iddia etti. Normandiya kralları ve özellikle ilk Anjou´lu hükümdarlar Fransa´da geniş ve zengin toprakları olduğundan, Fransa´daki Capet Sülalesine bağımlıydılar. Küçük İngiltere Krallığı bir süre Avrupa´da Somme Vadisinden Pirene Dağlarına kadar uzanan büyük bir mülkün bir uzantısı gibi yaşadı. Avrupa ile ilişkiler İngiltere Krallığı ile Fransa Krallığını sonu gelmez savaşlara sürükledi. Bunların başlıcası 1337-1453 seneleri arasında süren Yüzyıl Savaşlarıdır.

Üçüncü Henry, Galler ülkesinde uç beyliklerinin gelişmesini destekledi ve 1170 yılında İrlanda´da "Pale" sömürgeleri kuruldu. Birinci Edward, Galler ülkesini fethetti. Etkisini İskoçya´ya kabul ettirmeyi denedi. Daha sonra 14 ve 15. yüzyıllarda İngiltere Krallığı birtakım sosyal, dini, siyasi karışıklıklara sahne oldu. Monarşi otoritesini parlamento aracılığıyla millete kabul ettiren Yedinci Henry ve Sekizinci Henry (1458-1541) düzen ve birliği sağlamlaştırdılar.

Birinci Elizabeth´in uzun ve başarılı saltanatında İskoçya´da İngiliz etkisinde farklılık görülmeye başlandı. İngiltere Tudorlarıyla, İskoçya Stuartları arasındaki evlenmeler, iki geleneksel düşmanı birbirine yaklaştırdı. Daha sonra İskoçya Kralı Birinci James İngiltere kralı oldu. 1707 yılında iki krallığı birleştiren bir antlaşma imzalandı. Bu tarihten sonra Büyük Britanya tarihi başlar.

On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda Britanya büyük bir sanayi devleti olarak ortaya çıktı. Bunun yanında çeşitli yerlerde kurdukları sömürge devletleri ülke ekonomisinin gelişmesinde çok faydalı oluyordu. On dokuzuncu yüzyılın başlarında Avustralya, Kanada, Hindistan,Afrika´da bazı devletler, Karayib Adaları ve Hong Kong gibi dünyanın büyük bir kısmına yayılan dev bir sömürge imparatorluğu vardı. Bu sömürgelerin bir kısmı 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında ayaklanmalarla yavaş yavaş bağımsızlığını ilan ettiler.

Yirminci yüzyılın başlarında çıkan Birinci Dünya Savaşına giren İngiltere, savaşın sonunda imparatorluğun en geniş sınırlarına ulaştı. 1929-1930 dünya ekonomik buhranı büyük ölçüde İngiltere´yi de etkisi altına aldı. 1922 yılında bir ayaklanmayla İrlanda, Birleşik Krallıktan ayrıldı ve 1949´da İrlanda Cumhuriyeti kuruldu. İrlanda Adasının kuzeydoğusunda kalan kısmı Birleşik Krallığa kaldı.

İkinci Dünya Savaşına katılan İngiltere galip bir devlet olarak savaştan çıktıysa da, süper devlet olma niteliğini kaybetmeye başladı. İngiltere´de İkinci Dünya Savaşından sonra günümüze kadar pek çok hükümet değişikliği oldu. Muhafazakar ile işçi partileri arasında iktidar el değiştirmektedir. Britanya, Birleşmiş Milletlerin, NATO´nun ve AET´nin aktif bir üyesidir.
 

Ece

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
14,117
Puanları
0
İNGİLTERE


Avrupa'nın kuzeybatısında bir ada devleti.
I. Fizikî Ve Beşerî Coğrafya
II. Tarih
III. İngiliz Sömürgeciliği
IV. Osmanlı-İngiltere Münasebetleri
V. Ülkede İslâmiyet
VI. İngiltere'deİslâm Araştırmaları
Resmî adı United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland [20] olup kısaca Büyük Britanya veya Birleşik Kralhk şeklinde de söylenir; dünya genelinde yaygınlıkla kullanılan İngiltere ise aslında devletin ana topraklarını meydana geti*ren dört millî - coğrafî bölgeden en büyü*ğünün adıdır.[21] Atlas Okya-nusu'nda Avrupa kıtasının kuzeybatısında ana karadan Manş ve Kuzey denizleriyle ayrılan adanın güneyi ve etrafındaki irili ufaklı diğer adalar üzerinde kurulmuştur. Yüzölçümü 130.439 km2 olup kuzeyinde Birleşik Krallığa dahil îskoçya (77.167 km2) ve batısında Galler'le (20-768 km2) Kuzey İrlanda (14.147 km2) bulunmaktadır. Nü*fusu 52 milyon (1999 tah.) olan İngiltere'*nin başşehri Londra'dır (1999 tah. 7 mil*yon). Nüfusu i milyonu aşan bazı diğer önemli şehirleri Manchester, Birming*ham, Liverpool. Bristol ve Leeds'tir.
İngiltere parlamenter demokrasiyle yö*netilen anayasal bir krallıktır; ancak tam bir yazılı anayasası yoktur. Parlamento*da veraset veya tayin yoluyla belirlenen Lordlar Kamarası ve seçimle gelen Avam Kamarası olmak üzere iki meclis vardır; yürütmenin başı başbakandır. Ülke Com-monvvealth teşkilâtı [22] vasıtasıyla bazı eski sömürgelerle birlikteliğini korumaktadır; ayrıca Cebe*litarık ve Falkland adaları gibi deniz aşırı toprakları da bulunmaktadır.

I. Fizikî Ve Beşerî Coğrafya


Ülke topraklarının çoğunluğunu oluştu*ran Büyük Britanya adası kuzeyden gü*neye 950 km. uzunluğunda ve doğudan batıya 450 km. genişliğindedir. Genellikle monoton bir doğal yapısı olan İngiltere'*nin en yüksek noktası Göller bölgesinde 978 m. civarındaki Scafell Pike tepesidir. Bütün adanın en yüksek noktası ise ku*zeydeki dağlık İskoçya'da Ben Nevis zirve*sidir (1343 m). En uzun akarsu. Galler'de Cambrian dağlarından doğup güneyba*tıda Bristol Kanalı'na dökülen Severn'dir; Londra'dan geçen Thames ile Trent ve Ouse de diğer önemli akarsulardır. İklim genelde ılıman, kuzeyde biraz daha sert, güneyde ise yumuşaktır. Ortalama sıcak*lık kışın 4°-6°, yazın 12°-22° arasındadır. Bununla birlikte özellikle güneyde sıcak*lığın gün içinde nâdir de olsa30°'ye çıktı*ğı olur. Hava kararsız ve değişken, genel*likle bol yağışlıdır; yıllık ortalama yağış 1000 milimetrenin üzerindedir. Adanın bitki örtüsü sanayileşme ile birlikte de*ğişmiştir. Önceleri meşe gibi yaprak dö*ken ağaçlardan meydana gelmiş orman*larla kaplı olan alanların pek azı doğal ya*pısını koruyabilmiştir. Bugünkü bitki ör*tüsü ülke topraklarının üçte birini oluşturan küçük koruluklar, sık çalılıklar ve iğne yapraklı ağaçlıklar halindedir. Aynı şekil*de sanayileşmeden hayvan türleri de et*kilenmiş ve günümüze tilki, porsuk, ge*lincik, sincap, tavşan, kirpi, köstebek ve kızıl geyik gibi hayvanlar kalmıştır.
İngiltere yüzölçümüne oranla kalabalık bir ülkedir; kmz başına düşen insan sayı*sı 350'yi geçer. Nüfusun dağılımı çeşitli*lik gösterir; çoğunluk(%92 civarı), başta Londra olmak üzere daha çok güney ve batıdaki sanayi şehirlerinde yaşamakta*dır. Genellikle çeşitli İslâm ülkelerinden gelen göçmenlerin sayısı % 8'e yaklaşır. İngiltere tarihinde görülen din anlaşmaz*lıkları ve bölünmeler yüzünden halk ara*sında çeşitli hıristiyan mezhep ve tarikat*ları gelişmişse de hâkim olan inanç Pro*testanlığın Anglikan koludur ve kilisenin başı kral veya kraliçedir. Ülkede az sayı*da yahudi ile Hindu ve Budist gibi fark*lı inanç mensupları da bulunmaktadır.[23]
Ekonomi endüstriye dayanır. İngiltere toprakları için ham madde bakımından zengin denilebilir; özellikle kömür ve Ku*zey denizi açıklarındaki petrol-doğal gaz yatakları çok önemlidir. Başlıca sanayi kolları metalürji, makine, gemicilik, kim*ya, kömür, petrol, demir çelik, tekstil, elektrik, elektronik, uçak ve uzay sektör*leri üzerinedir. Tamamı makine kullanı*larak yapılan tarım verimli İse de üretim miktarı ve çeşit bakımından yeterli değil*dir. İklim ve toprak yapısına uygun olarak daha çok hububat, şeker pancarı, pata*tes gibi ürünler yetiştirilir; diğer ürünler ithal edilir. Tarımla uğraşanların sayısı nüfusun %2'si kadardır. Hayvancılık ve balıkçılık ise ülke ihtiyacını fazlasıyla kar*şılayabilecek düzeydedir. Özellikle balıkçı*lık alanında yıllık 1 milyon tona yaklaşan çeşitli deniz ürünleri avı aynı zamanda zengin bir ihracat potansiyeline sahiptir. Ulaşım daha çok uzunluğu 16.000 kilo*metreyi geçen demiryolu ağıyla sağlan*maktadır. Gelişmiş bir otoyol sistemine sahip olan kara taşımacılığında toplam yol uzunluğu 400.000 kilometreyi bulur. Büyük şehirler birbirlerine birkaç şeritli otoyollarla bağlıdır. İç bölgelerde küçük ölçüde kanal taşımacılığı da yapılmakta*dır. Britanya adalarının zengin tarihi ve sanat potansiyeli turizmi çok canlı tut*muş ve ekonominin temel sektörlerinden biri haline getirmiştir. Aynı şekilde bilim ve teknolojideki pek çok yeniliğin merkezi olan Cambridge, Oxford ve Londra üni*versiteleri gibi dünyaca ünlü üniversite*ler de paralı eğitim verdikleri için ülkeekonomisine büyük katkı sağlamaktadır*lar. İngiltere hemen her ülke ile ticarî iliş*kiler içerisindedir ve ticaret hacmi itiba*riyle dünyada en ön sıralarda gelmekte*dir. Özellikle İngiliz Uluslar Topluluğu üye*lerinin ekonomileri büyük oranda hâlâ İngiltere'ye bağlıdır.


II. Tarih


İngiltere'nin tarihi, adanın milâttan ön*ce 6000 yılları civarında Avrupa ana küre*sinden kopmasıyla başlatılmaktadır. Ar*keolojik bulgular daha önce burasının buzlarla kaplı olduğunu, fakat avcılık için gelen insanların yaşadığını göstermekte*dir. Milâttan önce 4000 dolaylarında ada*ya gelen göçmenlerin güneye ve İrlanda'*ya yerleşerek ilk defa toprağı işledikleri, milâttan önce 2500 civarında Kuzey Av*rupa'dan tunç kullanan insanların gelip madencilik yaptıkları belirtilir. Milâttan önce 1000 yıllarında Avrupa'da yurtların*dan çıkarılan Keltler'in adayı istilâ etme*leri, milâttan Önce 50'de Romahlar'ın bu*raya yönelik saldırıları ve istilâları, milât*tan sonra 43"te İmparator Claudius za*manında Roma idaresinin kurulması İn*giltere'yi tarihî bakımdan ön plana çıkar*dı. Roma döneminde eyalet statüsünde yönetilen İngiltere'de Londra merkez ol*du ve önemli Roma şehirleri kuruldu. Ba*rış ve istikrarın hâkim olduğu adada çift*çilik ve madencilik ciddi gelişmeler kay*detti. Ancak milâttan sonra V. yüzyıldan itibaren Roma İmparatorluğu'nun çök*mesiyle ekonomi canlılığını yitirdi, tarım ve ticaret bozuldu.
Ülkede otoriteninyok olmasıyla yeni istilâlar tehdidiyle karşılaşan Britonlar (Keltler), tedbir olarak Germen kabileleri Angıllar ve Saksonlar'ı adaya getirip gü*venliklerini temin etmek istediler. Adanın doğu ve güney kısımlarına yerleşen Ang-lo-Saksonlar, zamanla kendi hâkimiyet*lerini oluşturarak İngiltere'de Anglo-Sak-son dönemini başlattılar. Bu arada An-gıllar'ın hâkim olduğu bölgeye Doğu Ang-lia denildiği gibi adanın tamamı da bu isimle anılmaya başlandı. Ül*kede İngiliz bilincinin oluşmasında etken olan diğer bir gelişme de milâttan sonra VII. yüzyıldan itibaren Roma'dan gelen misyonerlerin etkisiyle başlayan hıristi-yanlaştırma faaliyetleri ve kilisenin ör*gütlen mesidir. Bu arada adada var olan pek çok devlet arasında Wessex Kralı Eg-bert güçlenerek diğerlerini etrafında top*ladı. Bu süreç. Egbert'ten sonra tahta ge*çen Alfred'in Vikingler'i de mağlûp ede*rek 886'da bütün İngiltere'nin kralı oldu*ğunun ilân edilmesiyle sonuçlandı. X. yüzyıldan itibaren Norveç ve Danimarka Kral*lığı da (VİkingSer) İngiltere ile ilgilenmeye başladı. İngilizler için bundan sonra geri*leme süreci de böylece başlamış oldu. Bu süreç, Vikingler'in XI. yüzyılın başlarında ülkenin tamamını ele geçirmesiyle netice*lendi ve Danimarka Kralı Canute aynı an*da İngiltere. Norveç ve Danimarka kralı oldu. Ancak bu dönemde daha önce gelip İrlanda'ya yerleşen Normanlar'ın istilâsı başladı. Normanlar 1066'da İngiltere Kra*lı Harold'u mağlûp ederek ülkeye hâkim oldular. İngiltere toprakları Norman kö*kenli aristokratlara (lordlar) paylaştırıldı ve bir çeşit feodalite dönemi başladı. İn*gilizler zamanla yönetimden tamamen uzaklaştırıldı. İdarî dil Latince oldu. Kili*se ve piskoposlar da lordlarla aynı şart*larda yükümlülük karşılığında toprak sa*hibi olmaya başladılar. İngiltere kilisesin*de bir düzenlemeye gidildi. Canterbury merkez oldu. 1135'te Kral 1. Henry vâris bırakmadan ölünce yeğeni Stephen tah*ta el koydu.
1154'te tahta geçen II. Henry, yönetim reformu gerçekleştirerek krallığın bütün ülke topraklarında hâkimiyetini sağladı. 1189'dall. Henry'nin ölümü üzerine tah*ta I. Richard (Arslan Yürekli) geçti. On yıl*lık saltanatı dönemine damgasını vuran Haçlı savaşları yüzünden Richard ülkesin*de ancak altı ay kadar kalabildi. Bu dö*nemde İngiltere Richard'ın yetki verdiği bir kurul tarafından yönetildi. Richard'ın Fransa'da savaşırken ölmesinin ardından yerine oğlu John geçti (1199). Kral John, Canterbury başpiskoposluğunun tayini meselesinde papa ile anlaşmazlığa düşünce Papa III. Innocent John'u aforoz et*ti. Ancak John. bir süre sonra ülke içinde kendisine karşı bir ayaklanma söz konusu olunca tahtını korumak için papanın ar*zularını kabul ettiğini bildirerek destek is*tedi. Bu sırada John'a karşı harekete ge*çen bazı lordlar ve piskoposlar, kendi fe*odal haklarını garanti altına alan bir bel*ge hazırlayarak John'u sıkıştırdılar. Nite*kim kral, 15 Haziran 1215'te Magna Car*ta olarak tarihe geçen bu belgeyi imzala*mak zorunda kaldı. Fakat çok kısa bir müddet sonra tarafların bu sözleşmeyle ilgili sorumluluklarını yerine getirmeme*si üzerine İngiltere'de uzun süren bir kar*gaşa ve iç savaşlar dönemi başladı.
I. Edward'ın saltanatı boyunca (1272-1307) ülke içinde genel anlamda istikrar tekrar sağlandı. Bunun sonucu olarak Ed-ward döneminde yönetime toplum tem*silcilerinin katılımı, müesseseleşme, sis*temli vergi ve hukuk alanında ciddi mesafeler alındı. Devletin işleyişinde bir ge*lenek oluşmaya başladı. Ancak krallık ile feodal lordlar arasındaki gerginlik bir tür*lü giderilemedi. Diğer taraftan XIV. yüz*yılın ortalarında beliren veba salgını bü*yük bir nüfus kıyımına sebep oldu. Aynı şekilde Avrupa'da 1337'de başlayan Yüz*yıl savaşlarının getirdiği ekonomik zorluk*lar da söz konusu olunca ülkede işsizlik ve fakirlik had safhaya ulaştı. 1381 'de patlak veren büyük köylü ayaklanması zorlukla yatıştırıldı. Bu döneme damgasını vuran gelişmelerden biri de dinî karışıklıklardır. Oxfordlu John Wycliffe. feodal yapı ve ki*lise hiyerarşisine karşı çıkan siyasî görüş*leriyle ülke içinde çalkantılara yol açtı ve reform hareketine giden süreçte önemli rol oynadı.
İngiltere, XV. yüzyılın ortalarında otuz yıl kadar süren taht mücadelesine sahne oldu. 1485te Lancaster hanedanının son vârisi Henry Tudor'un hâkimi*yetini tesis etmesiyle İngiltere'de Tudor-lar dönemi başladı. Ekonomik canlanma ve gelişen ticaret, ülkede eğitim ve kül*tür hamlesinin başlatılmasına katkıda bu*lundu. Pek çok kilise ve devlet okulu açıl*dı. Cambridge ve Oxford üniversiteleri*nin kolejleri faaliyete başladı. Matbaanın kullanılmasıyla kitap ve okur yazar sayı*sında artışlar kaydedildi. Standart İngi*lizce yaygınlaştı.
İngiltere, aynı zamanda Avrupa'nın önemli ve nüfuzlu bir devleti olarak ulus*lararası olaylara müdahale etmeye başla*dı. Bu sırada Avrupa'da başlayan reform hareketi bütün sarsıntılarıyla devam et*mekteydi. Kral VIII. Henry'nin kendine bir erkek vâris doğurmayan Kraliçe Catheri-na'dan boşanarak yeniden evlenmek is*temesi papalıkla arasının açılmasına se*bep oldu. Papa bu boşanmayı onaylama*yınca ilişkiler koptu ve Henry 1534'te ken*disini İngiltere kilisesinin başı ilân ederek bütün kilise mallarına el koydu. Böylece İngiltere'de Protestanlık hâkimiyeti baş*lamış oldu. Henry'den sonra dokuz yaşın*da tahta geçen VI. Edvvard'm (1547-1553) on altı yaşında ölmesiyle onun yerine geçen Kraliçe I. Mary (1553-1558) bir ara tekrar Katolikliğe dönüş için baskı uygu*ladıysa da halkın direnişiyle karşılaştı.
1558'de tahta geçen I. Elizabeth döne*minde başlayan deniz aşırı sefer ve keşif*ler İngiltere'nin itibarını ve ticaret hac*mini arttırdı. Uzakdoğu ve Asya ile tica*ret yapmak üzere İngiliz Doğu Hindistan Şirketi [24] kurul*du. İspanya'ya karşı Fransa ile anlaşma yapılarak geleneksel düşmanlığa son verildi ve dünya ticaretinde Hollanda. İs*panya ve Portekiz ile rekabete girişildi. I. Elizabeth dönemi İngilteresi yetiştirdiği Shakespeare, Spencer, Bacon, Mariovve gibi yazar ve düşünürlerle de dikkat çek*ti.I. James (1603-1625) ve onu takip edenI. Charles (i 625-1649) Avam Kamarası'-nın yetkilerine müdahale edince yeniden huzursuzluk başladı; Anglikan kilisesinin İskoçya Presbiteryen kilisesi doğrultusun*da faaliyet göstermesi kararına karşı du*yulan tepki Otuzyıl savaşlarının getirdiği ekonomik sıkıntılarla birleşti ve 1642'de kralcılarla parlamento destekleyicileri arasında iç savaş başladı. Oliver Cromwel liderliğindeki parlamento taraftarları bu savaştan galip çıktılar (1648). Kral I. Char*les idam edildi. Protestanlık resmî mez*hep olarak kabul edildi. İlk yazılı anayasa mahiyetinde bir metin hazırlanarak "pro-tektorluk" denilen bir idare tarzı benim*sendi. "Cromvvel Cumhuriyeti" olarak ad*landırılan bu dönem uzun sürmedi ve tek*rar krallık yönetimine geçilmesi kararlaş*tırıldı. Sürgünde bulunan Stuart hane*danından II. Charles İngiltere'ye dönerek tahta geçti (1660). "Restorasyon" olarak adlandırılan bu dönemde II. Charles par*lamento ile uyumlu çalıştı. Anglikan kili*sesinde yeni bir yapılanmaya gidildi. Par*lamentonun baskısıyla Protestanların dışındakilerin yüksek makamlara getiril*mesi yasaklandı. II. Charles'ın yerine ge*çen II. James, ülkeyi Katolik yapmak gay*retiyle Protestanlar'a karşı şiddetli bir tasfiye hareketine girişti. Oluşan tepki üzerine II. James Fransa'ya kaçmak zo*runda kalınca damadı VVilliam 1689'da İngiltere kralı oldu. Parlamentoda alınan bir kararla hükümdarlık VVilliam ve karısıII. Mary tarafından birlikte deruhte edi*lecekti. Bu gelişmeler İngiltere tarihinde bir dönüm noktası olarak değerlendirilir ve "kansız ve şanlı devrim" adıyla anılır. Böylece üstünlüğünü ortaya koyan parla*mento, aynı zamanda hükümdarı dene*tim altına alan "Haklar Bildirgesi" ile ül*kede yeni bir idare tarzını, meşrutî mo*narşiyi başlattı. Kralların Katolik olma*ması kanunlaştı.
1702'de tahta geçen Mary'nin kardeşi Kraliçe Anne'nin saltanatında, 1603'ten beri aynı krala tâbi olan İskoçya ve İngil*tere'nin yönetimleri Birleşik Krallık adıy*la tek çatı altına alındı. Bu durum ülkenin askerî ve ekonomik açıdan güçlenmesini sağladı. Diğer taraftan parlamentoda bir gelenek oluşmuş, düzenli yapılan seçim*lerde tüccar ve sanayicilerin desteklediğiWhig Partisi ile büyük toprak sahiplerinin desteklediği Torry (Muhafazakâr) Partisi en büyük iki güç olarak ortaya çıkmıştır.
Anne'nin 1714te ölümü üzerine yerine geçecek Protestan vâris konusunda karı*şıklık çıkınca Whig Partisi denetimindeki parlamento. Anne'nin kuzeni olan Hannover Valisi George Louİs'i [25] I. George adıyla tahta çıkardı. Böylece İngil*tere sarayında Hannover hanedanı döne*mi başladı. İngilizce bilmeyen I. George, ülke meseleleriyle doğrudan ilgileneme*diği için yönetimde daha çok Whig Partisi hâkim oldu. Daha sonra tahta geçen oğ*lu II. George döneminde (1727-1760) İn*giltere Yediyıl savaşlarında Fransa'ya karşı büyük bir zafer kazandı. Ancak savaş sıra*sında II. George ölünce yerine torunu III. George kral oldu (1760-1820). Bu dönem*de İngiltere, Kanada ve Amerika'daki ko*lonilerini kaybetmekle birlikte Avrupa'da devrim sonrası Napolyon Fransası'na kar*şı verdiği mücadele ile önem kazandı. İn*giltere, Kanada ve Hindistan'daki Fransız bölgelerine hâkim oldu. Aynı zamanda İngiltere'de sanayi devrimi olarak bilinen önemli bir değişim süreci devam etmek*teydi. Bunun neticesinde İngiltere dün*yanın ilk sanayileşen ülkesi ve en güçlü devleti haline geldi.
XIX. yüzyılın ilk yarısında sanayi devri*mi hamlesi devam etti ve büyük fabrikalar dönemi başladı. Demir ve buhar gücü*ne dayanan yeni teknolojiyle gemi ve de*miryolu ulaşımındaki gelişme sayesinde ticaret hacmi olağan üstü büyüdü. Dün*yanın hemen her ülkesine ihracat yapıl*dığı gibi sömürgelerin dışında da özellik*le Osmanlı topraklan ve Çin gibi yerlerde baskı ile ticarî imtiyazlar elde edilerek yeni pazarlar bulundu. Kraliçe Victoria dönemi olarakadlandırılan bu dönemde (1837-1901) İngiltere hemen hemen bü*tün dünyada etkinliğini kabul ettirdi ve başta Ortadoğu'da olmak üzere milletle*rarası bütün olaylara doğrudan müdahale etmeye başladı. İçeride de toplumsal re*fah alanında olumlu gelişmeler yaşandı. Eğitim devletin sorumluluğu altına gir*di. Bu arada 20 milyona yaklaşan nüfu*sun baskısıyla pek çok İngiliz yeni bir ha*yat için Avustralya, Kanada, Yeni Zelan*da gibi İngiliz kolonilerine göç etmeye başladı.
XIX. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğin*de İngiltere'de parlamento ülkenin iç ve dış siyasetine tam anlamıyla hâkim oldu. İngiltere, Kırım Savaşı'nda Osmanlı Dev*leti ve Fransa ile birlikte Rusya'ya karşı savaştı. İngiltere'nin gücünün doruğa ulaştığı bu dönemde Hindistan bağımsız*lık savaşı bastırılarak ülke doğrudan Londra'ya bağlandı. 1868-1874arasında baş*bakanlık yapan VVilliam Gladstone libe*ral görüşleriyle yeni bir dönem başlattı. 1874'te iş başına gelen Torry Partisi'n-den Benjamin Disraeli, İçeride toplumsal reform programları uygularken dış poli*tikada da uluslararası denge siyasetine ağırlık verdi. 1880 seçimlerinde Disraeli'yi devirerek yeniden başbakan olan Gladsto*ne, 1882'de Mısır'ın işgalinin getirdiği yo*ğunluğun ardından Sudan olayları ve Ge*neral Gordon'un burada Mehdî kuvvetle*rince öldürülmesiyle zor durumda kaldı, 1886'da seçime giderek ağır bir yenilgiye uğradı. Yüzyılın sonuna gelindiğinde İn*giltere, sömürge topraklan 6,5 milyon km2 bir genişliğe ulaşan ve toplam 400 milyona yakın bir nüfusa sahip elli beş sö*mürgeden oluşan büyük bir imparatorluk oldu. 1901 'de Kraliçe Victoria'nın ölümüy*le kapanan bu dönem gerek sömürgeci*lik, sanayileşme ve ferdî ahlâk anlayışının ön plana çıkmasıyla oluşan yeni değerler ve disiplinli sosyal denetim mekanizma*sının şekillendirdiği İngiliz sosyal yaşantısı özellikle biyolojik materyalizm, Marksizm, Thomas Huxley, Bernard Shaw ve Oscar VVilde gibi akım ve yazarların temsil etti*ği eleştirel yaklaşımın da etkisiyle gelişen değerler çatışması, gerekse kültür, sanat. edebiyat ve siyasette beliren yeni bir İngiliz anlayışı ile tarihteki yerini almış*tır.
XX. yüzyılla birlikte İngiltere, büyük bir imparatorluk olmanın yüklediği sorum*luluklarla birlikte sanayi toplumunun or*taya çıkardığı kültür ve sınıf çatışmaları*nın baskı ve sıkıntılarını yoğun olarak his*setmeye başladı. Sayıları mütemadiyen artan işçi sınıfı daha örgütlü bir kuvvet haline geldi ve çok kısa bir zaman dilimin*de Marksist ve sosyalist partiler ve der*nekler kurarak siyasî alanda ağırlığını koy*maya başladı. İşçi Partisi ilk defa 1906 seçimlerinde yirmi dokuz milletvekili ile parlamentoya girdi. İrlanda'da İngiliz yan*lısı Protestanlar ile bağımsızlık yanlısı Ka*tolik İrlandalılar arasında yaşanan ger*ginlikler bir iç savaşın eşiğine geldiği za*man 1. Dünya Savaşı patlak verdi. 1815'ten beri Kırım Savaşı hariç herhangi bir Avrupa devletiyle doğrudan savaşa gir*memeye çalışan İngiltere, Almanya'nın Belçika'yı işgal etmesi üzerine daha önce Belçika'ya verdiği taahhüt gereği Al*manya'ya savaş ilân etti (4 Ağustos 1914). Avusturya-Macaristan ve Osmanlı Dev*leti Almanya'nın: Fransa, Rusyave İtalya İngiltere'nin yanında yer aldı. Savaş İn*giltere öncülüğündeki İtilâf kuvvetlerin*ce kazanıldı. Ancak savaş sebebiyle tari*hinin en büyük ekonomik yükü altında kalan İngiltere diğer gelişmiş ülkeler kar*şısında gerilemeye başladı. Ii. Dünya Sa-vaşı'na siyasî çalkantılar içerisinde giren İngiltere, savaşın başlarında Almanya'nın gösterdiği başarılar ve psikolojik üstünlük sebebiyle büyük sarsıntı geçirdi. Milyon*larca İnsan Amerika'ya veya başka yerle*re göç etti. Eylül 1945'te savaş bittiği za*man İngiltere asker ve sivil 400.000'e ya*kın insan kaybetmiş, ekonomisi tekrar ta*rihinin en büyük yıkımına uğramıştı. Bun*da, savaş boyunca bizzat ada topraklarına taarruzda bulunan Alman savaş uçakları ile füze ve roketlerin yaptığı tahribatın da büyük payı vardı.
İngiltere savaş sonrasında hızlı bir to*parlanma dönemi başlattı. Savaş sırasın*da desteğini istediği sömürgelerine ver*diği taahhütler gereği Britanya İmpara-torluğu'ndan ayrılıklar başladı. İlk olarak 1947'de Hindistan bağımsızlığına kavuş*tu ve Pakistan kuruldu. 1948'de Burma (Myanmar) ve Seylan (Sri Lanka) bağımsız*lığı seçti. 1950'den itibaren Asya, Afrika ve Avrupa ile Antiller'deki diğer sömür*geler de bağımsızlık sürecini başlattılar. Ancak bağımsızlığını kazanan ülkelerin pek çoğu, İngiltere tahtının sembolik önderliğindeki İngiliz Uluslar Topluluğu'nda kalmayı sürdürdü.
Savaştan sonraki dönemde İngiltere gü*venliği için Avrupa ile iş birliğine yöneldi. 1949'da Sovyet tehdidine karşı oluşturu*lan North Atlantic Treaty Organisation'-da (NATO) yer aldı. 19S2'de Kral VI. Geor-ge'un ölümü üzerine Kraliçe II. Elizabeth tahta çıktı. 1951 seçimlerinde işbaşına gelen muhafazakârlar arka arkaya üç se*çimi de kazanarak 1963'e kadar ülkeyi yö*nettiler. Ülke 1960'iarın sonlarında bütün dünyayı saran sosyalist hareketler, genel grevler, üniversite boykotları ve hippilik akımının etkisi altında kaldı. Ocak 1973'-te Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (bu*günkü Avrupa Birliği) giren İngiltere'deki ekonomik sıkıntılar ve işsizlik problemi. 1977'de Kuzey denizinde zengin petrol kaynakları bulununcaya kadar devam etti.
İngiltere'de 1980'li yıllar Muhafazakâr Parti başkanı Margaret Thatcher'ın baş*bakanlığında geçti. 1982'de Falkland ada*larının hükümranlığı için Arjantin ile sa*vaşa girildi ve adalarda İngiliz hâkimiye*tinin devamı sağlandı. Ancak Thatcher'ın ekonomik politikalarına karşı duyulan ge*nel tepki sebebiyle 1989'da istifa etmesi üzerine aynı partiden John Majör başba*kan oldu. 1997 seçimlerinde İşçi Partisi büyük bir çoğunluk elde etti ve Tony Blair başbakan oldu.


Bibliyografya :


D. Thomson, England in the Nineteenth Cen*tury, Baltimore 1962; a.mlf., England in the Tıventieth Century, Baltimore 1965; R. C. K. Ensor. England: W70-]914, Oxford 1963; M. Ashley. England in the Seoenteenth Century, Baltimore 1963; G. M.Young, Victorian England, London 1964; A. J. P. Taylor. Engtish History: 1914-1945, London 1965; D. Hume. TheHİstory ofCreat Brİtaİn, Baltimore 1970; R. Musman. Britain Today, London 1978; J. H. Plumb. England in the Eighteenth Century, Aylesbury 1983; T. B. Macaulay. The History of England, London, ts., Mil; The Oxford History of Britain fed.K.O. Morgon], London 1999; "United King-dom", EBr.2, XXIX, 25-100. rn

III. İngiliz Sömürgeciliği


Başkalarına ait kaynakları haksız yere kullanmak" mânasında insanlık tarihiyle başlatılan sömürgecilik modern anlamıy*la, XV. yüzyıl sonlarından itibaren ortaya çıkan ve günümüze kadar devam eden bir süreç olarak Avrupa'nın güçlü dev*letlerinin dünyanın diğer ülkelerinin top*raklarını ve kaynaklarını keşif, ilhak, işgal ve istimlâk ederek kendi ülkeleri için kul*lanma olgusudur. Kronolojik olarak Av-rupalılar'ın denizlere açılıp Ümitburnu (1488) ve Amerika'yı (1492) bulmaları ile başlayan bu olguda İngiltere zaman içe*risinde tartışmasız bir üstünlük elde et*miş ve yakın tarihlere kadar dünyanın en büyük sömürge imparatorluğuna sahip olmuştur. İngiliz sömürgeciliğini başlıca beş aşamaya ayırmak mümkündür. 1. 1763 Paris Antlaşması'na kadar olan genişleme dönemi. 2. XIX. yüzyılın ortaları*na kadar gelen ilhak ve yerleşme süreci. 3. I. Dünya Savaşı'na kadar olan modern emperyalizm. 4. 1945'e kadar gelen tu*tunma dönemi. 5.1945'ten sonra sömür*ge imparatorluğunda dağılma süreci.
Haçlı seferlerine kadar büyük ölçüde içine kapalı bir şekilde yaşayan Avrupa. artan nüfus yoğunluğuna rağmen sınırlı toprağa sahip olmanın baskısı ve Akdeniz ile doğudaki Osmanlı hâkimiyeti arasında sıkışmasının sonucu açık denizlere yönel*mişti. Portekizliler ve İspanyolların öncü*lüğündeki bu girişim sonucu keşfedilen yeni topraklar ve deniz yolları, 1494'te İs*panya ile Portekiz arasında varılan Tor-desillas Antlaşması ile paylaşıldı. Bu iki ülkenin yaklaşık bir asır süren rakipsiz dönemlerinden sonra XVII. yüzyıldan iti*baren Hollanda. Fransa ve İngiltere de sömürge arayışına çıktı. 1600yılında ku*rulan İngiliz Doğu Hindistan Şirketi İngi*liz sömürgeciliğinin ciddi anlamda ilk adı*mıdır. Doğu Hint adalarında Hollanda ile rekabet edemeyen şirket Hindistan alt kıtasına yönelerek önce ticaret üsleri kur*maya başladı. Daha sonra Masulipatam, Madras ve Bombay'ı ele geçirdi. Ancak başta Fransa olmak üzere başka Avrupa devletlerinin de bölgeye yerleşme gayret*leri üzerine fetihlere başlayarak hâkimi*yetini kurma sürecine girdi; bu arada Sin*gapur. Penang ve Malaka gibi yerler de alındı. Batıda ise aynı dönemde önce Antigau, St. Christopher. Nevis, Barbados ve Honduras adaları ele geçirildi; daha son*ra Kuzey Amerika'da Vîrginia, Plymauth, Maryland ve New England kolonileri ku*ruldu.
XVIII. yüzyıl boyunca Amerika ve Asya'*da yoğunlaşan İngiliz yayılmacılığı, önce*likle sömürgelerindeki işçi ihtiyacını kar*şılamak için çok kârlı bulduğu Afrikalı köle ticaretine XVI. yüzyılın ortalarında başla*mış olmasına rağmen Afrika'da kalıcı ko*loniler kurmayı daha sonra gerçekleştirdi. 1661 'de Gambia nehrindeki James adası ile başlayan Afrika süreci, uzun bir aradan sonra Sierra Leone (1787) ve Ümitburnu (1806) ile devam etti. XIX. yüzyıl boyunca Gana, Nijerya, Kenya ve Uganda toprak*lan ele geçirildi.
İngilizler'in XVII ve XVIII. yüzyıllarda Amerika ve Asya'da yoğunlaştırdıkları sö*mürge faaliyetleri öncelikle ticarî ve eko*nomik ağırlıklı idi. Zaman içinde siyasî, stratejik, ideolojik ve dinî (misyonerlik) faktörler de etkili oldu. Ancak bu aşama*da bütün teşebbüsler ve sömürgeleş*tirme faaliyetleri ticarî organizasyonlar marifetiyle gerçekleştiriliyor, krallığın rolü kolaylık ve teşvik sağlamakla sınırlı kalı*yor, zaman zaman da denetim söz konusu oluyordu. Dönemin merkantilist an*layışları uyarınca sömürge toprakları İn*giltere pazarının ihtiyacı olan ham mad*delerle başta baharat, tütün, şeker gibi tüketim malzemeleri kaynağı olmanın ya*nı sıra İngiliz ürünlerinin pazarı olarak de*ğerlendiriliyordu. En büyük amaç, İngilte*re'ye mümkün olduğunca fazla para ve kaynağın girmesi ve mümkün olduğunca da az çıkması idi. Devletin koyduğu ka*nunlara göre İngiltere ve sömürgeler arasındaki bütün taşımacılık İngiliz gemile*riyle yapılıyor ve her türlü işleri İngilizlerce yürütülüyordu.
Her açıdan çok kârlı olan bu ticaret, za*man zaman özellikle Fransa ile yaşanan gerginlikler yüzünden tehditlere de mâ*ruz kalıyordu. Avrupa topraklarındaki an*laşmazlıkların da etkisiyle bu iki devlet XVIII. yüzyıl boyunca birkaç defa savaşa girişti. Bunların en önemlisi olan 17S6-1763 arasındaki Yediyıl savaşlarında İn*giltere Fransa'ya kesin üstünlük sağladı. İngilizler, 1757'de Bengal'i ele geçirdik*ten sonra 1760'ta Pandiçeri'yi zaptede-rek Fransızlar'ı tamamen Hindistan'dan çıkardılar. Yine 1760'a kadar Kuzey Ame*rika ve Kanada'da Fransızlar'ın elinde bu*lunan Frontenac. Duquesne, Louisbourg, Quebec ve Montreal ele geçirildi. Böylecedoğuda ve batıda İngilizler'in önü açıl*mıştı.
Avrupa'da sanayi devriminin başlama*sıyla birlikte serbest ticaret emperyaliz*mi denilen ikinci döneme başlayan İngi*liz sömürgeciliği, bu aşamada hâkim ol*duğu topraklan daha çok ürettiği sanayi mamullerine bir pazar oluşturmak üzere teşkilâtlandırmaya başladı. Sömürgeler-deki toprak düzeni de yine İngiltere'nin İhtiyacına göre şekillendiriliyor, buna kar*şılık yerli sanayinin gelişmesi önlenerek İngiliz mamullerinin tüketilmesi teşvik ediliyordu. Ancak İngiltere bu inisiyatifi daha çok doğu topraklarında gösterebi*lirken Amerika ve Kanada'da bir direniş*le karşılaştı ve 181 S'e kadar çok kısa bir sürede batıdaki bu kolonilerini kaybetti. Bu kayıplar, belli ölçüde Avustralya ve Yeni Zelanda ile telafi edildiyse de artık İngiliz İmparatorluğu yönünü doğuya çe*virmek durumunda kalıyordu.
XIX. yüzyıla gelindiğinde İspanya ve Portekiz de sömürgelerini kaybederek dağılma sürecine girdi. Genellikle bağım*sızlıklarını kazanarak İspanyol ve Porte*kiz imparatorluklarından ayrılan Güney Amerika'daki ülkeler de böylece canlı bir pazar olarak İngiltere'ye açıldılar. İngiliz*ler aynı zamanda Avrupa'da üstünlükle ta*mamladıkları Napolyon savaşlarının (1799-1815) ardından doğuda yeni topraklar el*de ettiler. Trinidad, Seylan. Tobago, Moritus. Malta ve Singapur bu dönemde İn*giliz sömürgesi oldu. Hindistan'daki İn*giliz hâkimiyeti de hızlı bir genişleme sü*recine girdi. Orta Hindistan, Doğu Ben-gal, Asam bölgelerinden sonra Delhi'de ortaya çıkan direnişten sonra artık sem*bolik konumda bulunan Bâbürlü Devle-ti'ne son verilerek değişik bölgelere yer*leşmiş bağımsız prensliklerin dışındaki (bunlar da ancak ingilizlerle özel anlaşma*lar yaparak varlıklarını devam ettirebiliyor-lardı) bütün Hindistan önce Doğu Hindis*tan Şirketi'nin hâkimiyetine girdi. Ardın*dan İngiliz hükümeti şirketi lağvederek ülkeye doğrudan hâkim oldu (1858).
XIX. yüzyılın yeni sömürgecilik anlayışı genel olarak sanayileşmiş ülkelerin üze*rinde hak iddia edilen topraklan ele ge*çirme şeklinde uygulanırken ayrıca bir şe*kilde direnen Osmanlı Devleti ve Çin gibi pazar potansiyeli yüksek ülkelerin pazar sömürgesi olarak kontrol edilmesi söz ko*nusuydu. Nitekim bu dönemde İngilte*re, bu ülkelere baskı uygulayarak 1838'-de Osmanlılar'la ticaret anlaşması, Afyon Savaşı sonrasında da Çin ile 1840-1842'-de limanlarının dış ticarete açılma anlaşmaları gibi ayrı ayrı siyasî ve ekonomik anlaşmalar yaptı ve dayattığı imtiyazlarla bu topraklarda ticaret tekelini elde etti.
Artık kralın tacındaki elmas olarak ni*telenen Hindistan yolunun güvenliği İn*giliz sömürge siyaseti için öncelikli konu*ma yükselmişti. 1869'da Fransızlar'm Sü*veyş Kanalı'nı tamamlaması, Hindistan yolunu kısaltırken güvenliğini daha has*sas duruma getirdi. İngiltere, buna göre Kızıldeniz ve Arabistan kıyılarında Osman*lı itirazlarına rağmen nüfuz alanları oluş*turmaya başladı. Aynı şekilde Cebelitarık (1704) ve Malta gibi stratejik öneme sa*hip Kıbrıs adası 1878'de kira adı altında ele geçirildi. Uzakdoğu'daki İngiliz etki alanı da benzer gelişmeler sonunda oluş*turuldu. 1841 'de Hong Kong alındı. Bru-ney ve Saravak sultanlıkları 1888'de İngi*liz himayesini kabul etmek zorunda kal*dılar.
XIX. yüzyılın ikinci yansında dünya mo*dern emperyalizm denilen süreci yaşadı. Genel anlamda daha önce yoğunlukla şir*ketler marifetiyle yürütülen sömürgeci*lik faaliyetlerinin kızışan rekabet ve gü*venlik telakkileriyle doğrudan devletler eliyle, yani sömürge topraklarına hâkim olup idarî sorumluluğunu da üstlenerek yürütülmesi şeklinde anlaşılabilecek olan bu süreç, dünya topraklarının neredeyse % 80'inin birkaç Avrupa devleti arasın*da paylaşıldığı dönemdir. İngiltere'nin % 20'yi aşan bir oranla en büyük paya sahip olduğu bu yarışta Almanya, İtalya ve Bel*çika gibi yeni rakiplerin ortaya çıkması, dünyanın geri kalan kısımlarının paylaşı*mını hızlandırdığı gibi daha önce payla*şılmış olanları da yeniden gündeme getir*di ve giderek savaşa sürüklenen bir ger*ginliği başlattı. Bu süreçte ilk anda bek*leyen Afrika idi. İngiltere 1882"de Mısır'ı ve uzun bir mücadeleden sonra 1899'da Sudan'ı işgal etti. Bu arada Nijerya, Gam*bia, Gana ele geçirildi, Zimbabve, Zam*biya ve Malavi serbest ticaret bölgesi ha*line getirildi. Yüzyılın sonuna gelindiğin*de Güney Afrika savaşı da kazanılmış ve Kahire'den Ümitburnu'na kadar Afrika'*nın büyük kısmı İngiliz hâkimiyetine gir*mişti.
XX. yüzyılın ilk çeyreği, eski ve yeni sö*mürgeci ülkelerin kızışan paylaşım yarı*şının hesaplaşmayla noktalandığı I. Dün*ya Savaşf nı yaşadı. Almanya ve İngilte*re'nin başını çektiği iki kampın savaşın*dan sonra İngiltere Almanya'nın sömür*gelerini ve Osmanlı topraklarından yeni parçalar aldı. Filistin ve Irak manda yöne*timine girerken Afrika'da Togo, Kamerun'un bir kısmı ve Tanganika İngiliz sö*mürgeleri arasına katıldı.
Ancak I. Dünya Savaşı sonrasında orta*ya çıkan milliyetçilik ve antiernperyalist siyasal düşüncelerin gelişmesiyle sömür*gelerden bağımsızlık talepleri ve direniş*ler başlamakta gecikmedi. İngiltere bu gelişmeyi sömürge yönetimi tarzında de*ğişiklik yaparak karşılamaya çalıştı ve sı*nırlı özerk yönetim uygulamasına geçti. Esasen ilk defa 1847'de Kanada'da baş*layan, Avustralya ve Yeni Zelanda ile de*vam eden bu uygulamada sömürge ülke*de halk iç işlerini kendi seçtiği bir idare ile yürütürken güvenlik ve dış ilişkiler ta*mamen Londra'dan tayin edilen bir genei vali marifetiyle İngiliz hükümeti tarafın*dan yürütülüyordu. Değişen şartlar çer*çevesinde mutlak sömürge yönetiminin uzun süre devam ettirilemeyeceğini dü*şünen İngiltere nüfuz ve varlığını devam ettirebilme aracı olarak bu tarzı benim*sedi. Böylece daha savaş öncesinde nü*fusunun büyük kısmını Avrupa'dan göç edenlerin oluşturduğu Kanada, Avust*ralya, Yeni Zelanda ve Güney Afrika'daki bazı küçük devletçiklerle başlayan uygu*lama sonucu bu ülkelere dominyon sta*tüsü verilerek aynı zamanda İngiliz Ulus*lar Topluluğu birliğinin nüvesi de oluştu*ruldu. Dominyon ülkeler, savaş sonrasın*da kendileri adına anlaşmaları İmzalaya*rak yeni kurulan Milletler Cemiyetİ'ne ba*ğımsız üye olarak dahil oldular. İngiltere bunların bağımsızlığını ancak 1931'de kabul etti. Ancak başta Hindistan olmak üzere diğer ülkelerde bağımsızlık süreci daha uzun ve sancılı oldu. Hindistan'ın I. Dünya Savaşı sırasındaki hizmetlerinden dolayı yönetime Hintliler'in de alınmasıy*la başlatılan yeni dönem 1935'te kabul edilen Hindistan yönetimi (İndian Civil Ser*vice) kanunu ile devam etti. İngiltere, Hin*distan'da Hindular'la müslümanlar ara*sında ortaya çıkan toplumsal çatışmalar*da hakem rolünü üstlenerek ülkenin bö*lünmesine zemin hazırladı. II. Dünya Sa-vaşı'ndan sonra gerek İngiltere'nin impa*ratorluk gücünü kaybetmesi, gerekse ar*tık önlenemeyecek bir aşamaya ulaşan bağımsızlık talepleri neticesinde 1947'-de Hindistan bağımsızlığını kazanırken Pakistan da ayrı bir devlet olarak ortaya çıktı. Bunları 1948'de Sri Lanka ve Myanmar İzledi. Gana, 1957'de Afrika'da ilk ba*ğımsız olan İngiliz sömürgesiydi. Bunu daha sonra diğer sömürgeler takip etti. İngiliz İmparatorluğu'ndan ayrılan son topraklar ise 1997'de Çin'e özel bir statü ile devredilen Hong Kong idi.
İngiliz sömürgeciliği genel olarak diğer ülkelerin sömürge politikalarına kıyasla daha esnek ve mutedil olarak değerlen*dirilir. Çoğunlukla doğrudan yönetimin maddî ve manevî külfetiyle sorumlulu*ğundan kaçınmak için dolaylı yönetim tarzı benimsenmiş, şirketler ve misyoner örgütler ön plana çıkarılmıştır. Dolayısıy*la misyonerlerin, gerek genişlemesi ge*rekse yerleşmesi açısından İngiliz sömür*geciliğinde özellikle XIX. yüzyıldan itiba*ren büyük rolü olmuştur. Az gelişmiş top*raklardaki insanları "karanlıktan kurtar*mak" gibi bir görev ve "medeniyet götür*mek" gibi bir sorumluluk anlayışıyla dün*yaya yayılan misyonerler, sömürge yöne-timleriyle daima iş birliği içinde ve onla*rın himayesinde çalışarak nihaî noktada aynı amaca hizmet etmişlerdir. Yerli hal*kın yeni inanç, yeni değerler ve yeni ha*yat tarzıyla beraber yeni tüketim alışkan*lıkları edinmesi üzerine yoğunlaşan mis*yonerlik çalışmaları, diğer ülkeler adına olduğu gibi İngiltere adına da en azından İngiliz sanayi mamulleri için pazar oluş*turma ve geliştirme fonksiyonu ifa et*miştir. Nitekim XIX. yüzyılda Avrupa'da icat edilen pek çok mekanik ev gereci, çeşitli makineler vb. aletler ilk defa mis*yonerler vasıtasıyla yerli halklara tanıtıl*mış, ardından bunların büyük miktarlara varan satış bağlantıları gerçekleşmiştir. Misyonerler, bu çerçevede halkın inançla*rını ve hayat tarzlarını değiştirmeye ma*tuf olarak özellikle eğitim ve sağlık alan*larına yönelerek okullar ve hastahaneler açmışlar ve buralarda "daha ideal, mede*nî ve yüksek olan" hıristiyan Avrupa de*ğerleri öğretilmiştir.
İngiliz sömürgeciliğinde fetih, cengâ*verlik ve imparatorluk gibi psikolojik fak*törlerin daha çok modern döneme ait duy*gular olduğu açıktır. Başlangıçta neredey*se tamamen ticaret ve para kazanma ar*zusu gibi ekonomik faktörlere bağlı olan bu gelişme, esas itibariyle başka bir ülke*nin ham madde kaynaklarını ve para ede*cek ürünlerini o ülke dışına çıkarma esa*sına bağlı bir ekonomik mekanizma kur*muştur. Bu sebeple sömürge ülkelerin*de toprağın doğal yapısı ve dönüşümüne bağlı bir tarım yerine daha çok para ede*cek şeker kamışı, kahve, kakao gibi ürün*ler üzerinde ısrar edilerek uzun vadede pek çok Asya ve Afrika toprağının çorak*laşmasına zemin hazırlanmıştır.
Sömürge topraklarında ekonomik faali*yetlerin daha verimli işleyebilmesi için ku*rulan yol, demiryolu, gümrük, depolama vb. altyapı tesisleri sömürgeciler için hızlıve güvenli sevkiyatı mümkün kılarken bu durum yerli halk için istihdam ve şehir*leşmeyi teşvik etmiştir. Ancak buna bağ*lı olarak gelişen göç ve gecekondulaşma, evlilik, aile hayatı ve sosyal ahlâk gibi ge*leneksel kurumları sarsmasının yanında geleneksel hayat tarzını da değiştirerek hizmet sektörüne olan ihtiyacı, dolayısıy*la İngiliz mamullerine olan talebi arttır*mıştır.
Son olarak sömürge topraklarında ma*hallî bürokratik ihtiyacı karşılamak için sınırlı sayıdaki insana verilen yüksek öğ*retim imkânı sonucu ortaya çıkan asimi-le edilmiş aydın tipiyle uzun bir süreçte İngilizce'nin yerleştirilmesi, kurulan eko*nomik, sosyal ve siyasal alt yapının tama*men İngiltere'ye bağlı olması, sömür*ge ülkeleri bağımsızlıklarını kazandıktan sonra da İngiltere eksenli bir ekonomik ve siyasal hayata zorlamaya devam et*mektedir. Yine İngiliz sömürgeciliği, ba*ğımsızlığını elde eden ülkelerden ayrılır*ken bıraktığı siyasal ve ideolojik mirasla bu ülkelerin millî birlik oluşturma potan*siyellerini büyük ölçüde devre dışı bırak*mış ve meselâ Güney Asya ve Ortadoğu'*da olduğu gibi uzun vadede çözülemeye*cek pek çok siyasî, dinî. etnik problemi terkederek nüfuzunun devamını amaç*lamıştır.
İngiltere'nin sömürge dönemi İslâm politikası, zaman içerisinde başka sömür*geci ülkelerle olan rekabete veya mahallî müttefik ihtiyaçlarına bağlı olarak deği*şiklikler göstermiş olmasına rağmen özel*likle XIX. yüzyılın yeni anlayışlarında sö*mürge hâkimiyetine karşı bir tehdit şek*linde değerlendirilmiştir. Başta Hindistan olmak üzere hâkimiyetin müslümanlann elinden alındığı ülkelerde karşılaşılan di*renişler ve buna bağlı olarak yerli halkı, kültürleri ve inançları tanıyarak politika*lar geliştirme arzusuyla gelişen şarkiyat*çılığın tesbitleri söz konusu direnişleri, ülkeleri taarruza uğrayan insanların tabii bir reaksiyonu olarak değerlendirmenin ötesinde doğrudan dine bağlayarak yeni bir İslâm imajı ortaya koymuştur. Buna göre İslâm inanç olarak ilkel, medenî ha*yata kapalı ve her çeşit değişime, ilerle*meye karşı direnç gösteren vahşi bir şid*det Öğretişidir. Dolayısıyla Avrupalılar, aynı zamanda bu inanca karşı mücadele sorumluluğu taşıdıkları şeklinde bir meş*ruiyet arayışında olmuşlardır. Esasen İn-gilizler'i ilgilendiren husus, inancın ilkel olup olmamasından ziyade müslümanla*nn nihaî noktada onları İngiliz siyaseti*ne ve ekonomisine entegre ederek Pazaroluşturacak değişime gösterdikleri dire*niştir. Hindistan'da XVIII. yüzyılın sonla*rından itibaren Tîpû Sultan ile başlayan ve 18S7'de büyük bir ayaklanma ile so*nuçlanan bağımsızlık mücadeleleri İn-gilizler'i Hindular"dan çok müslümaniar üzerine yöneltmiş ve İngiliz hâkimiyetine karşı oluşan bütün hareketlerden müs*lümaniar sorumlu tutularak sosyal, eko*nomik ve eğitim alanlarında baskı altında tutulmuşlar, böylece çok kısa bir zaman diliminde daha önceki statülerini kaybe*derek âdeta önemsiz hale gelmişlerdir.
Yine Mısır'daki Urâbî hareketi ve Su*dan'da Mehdî Muhammed'in direnişi gibi somut gelişmelerin yanı sıra Osmanlı hi*lâfeti merkezli gelişen ittihâd-ı İslâm ha*reketleri İngiliz sömürgeciliğinin İslâm politikalarına mesnet teşkil etmiştir. Özellikle gelişen ulaşım ve haberleşme vasıtalarının İmkânlarıyla değişik coğraf*yalardaki müslümanların birbirleriyle ir*tibat kurarak içinde bulundukları siyasî, fikrî ve iktisadî az gelişmişlikten kurtul*ma çarelerini araştırmaları, sömürgecili*ğe karşı oluşturulan dünya çapında bir teşkilâtlanmanın işaretleri olarak algıla*nıp dönemin siyasî literatüründe Avrupa kamuoyu için son derece menfi çağrışım*lar uyandıran "panislâmizm" kavramıyla nitelendirilmiştir. Bu tür İngilizce litera*türde panislâmizm, Osmanlı hilâfeti et*rafında örgütlenen ve hedefi yeryüzün*den Hıristiyanlığı kaldırmak olan dünya çapında bir organizasyon olarak takdim edilmektedir. Bu takdimin arka planında sömürgeciliği güçlendirecek politikalara meşruiyet arayışının bulunduğu aşikâr olmakla birlikte aynı tesbit bazı çağdaş İngiliz yazarlarca da açıkça ifade edilmiş*tir. Siyasî alanda durum böyle olmakla be*raber sosyal ve ekonomik sonuçları itiba*riyle İslâm'ın değişime kapalı olduğu argümanı dönemin sıkça vurgulanan tezi*dir. Bu çerçevede XIX. yüzyıl İslâm dünya*sını saran, "İslâm terakkiye mani midir. değil midir?" tartışmaları ve buna bağlı olarak İslâm kelâmını yeniden tesis etme arayışları, İngiliz sömürgeciliğinin doğru*dan veya dolaylı etkisinde kalmış geliş*melerdir. Bu tartışmalarda gündeme ge*tirilen, ancak genellikle ihmal edilen Müs*lümanlığın medeniyete değil sömürgeleş*meye karşı olduğu hususu bir türlü dikka*te alınmamıştır. XX. yüzyılda artan milli*yetçilik eğilimleri, hilâfetin ilgası gibi de*ğişiklikler, İngiltere İçin söz konusu teh*didin evrensel mahiyetini gündemden kaldırmış, fakat sömürgeler deki bağım*sızlık taleplerinde görülen yoğunluk veyabağımsızlık sonrasında devam etmekte olan nüfuzlara karşı duyulan tepki bu defa yeni bir siyasî terminolojiyi, "funda-mental Müslümanlık" kavramını ortaya çıkarmıştır.

Bibliyografya :


W. W. Hunter, The Indian Musalmans, Cal-cutta 1876; S. A. Khan. A Reuieıv on Dr. Hunters Indian Musalmans, Lahore, ts.; A. J. P. Taylor. Struggle for Mastery in Eıtrope, Oxford 1957; J. H. Parry, The Establishment ofthe European Hegemony: İ4J5-77J5, Hew York 1966, s. 93-101, 120-130; N. Daniel, İslam, Europeand Em-pire, Edinburgh 1966; C. M. Cipolla, European Culture and Ouerseas Expansİon, Middlesex 1970, s. 113-149; M. C. Louis, Some Brİtish At-ütudes Concerning Islamic Aspirations: 1878-/9İ4ldoktoratezi. 1971). üniversityof Manches-ter; G. Lİchtheim, Imperiatism, New York 1972; lmperiatism(ed. R. Louis), London 1976; R. Musman, Britain Today, London 1978; R. Pe-ters, islam and Colonialism, The Hague 1979; J. E. Harris. Africans and Their History, New York 1987; R. Robİnson - J. Gallagher, Africa and the Victorians, London 1992; M. Adams, Islamic and European EJcpansİon, Philadelphia 1993; P. J. Cain - A. G. Hopkins, British Imperi-alism: 1688-1914, London 1993; a.e.: 1914-1990, London 1994; J. M. Mackenzie. Propagan*da and Empire, Manchester 1994; Sami öngör, "Birleşik Krallık", Devletler ve Ülkeler Ansiklo*pedisi, Ankara 1967, s. 23-27; "İngiltere", Geli*şim Büyük Coğrafya Ansiklopedisi, İstanbul 1981, II, 387-457; "United Kingdom", EBr.2, XXIX, 1-8.95-100.
 

Ece

Usta Üye
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
14,117
Puanları
0
IV. Osmanlı-İngiltere Münasebetleri


Türkler'le İngilizlerin münasebetlerinin tarihi Haçlı seferlerine kadar gitmekle bir*likte Osmanlılar'la İngilİzler'in ilk karşı*laşması Niğbolu Savaşı sırasında gerçek*leşmiştir. Ancak bu karşılaşma doğrudan bir temas olmayıp Niğbolu'da Osmanlı*lar'la savaşan Macar Kralı Sigusmund'un ordusunda küçük bir İngiliz kuvvetin bu*lunması dolayısıyladır. İngiltere'nin Os*manlı topraklarından hayli uzakta olma*sı, İngilİzler'in XVI. yüzyıla kadar ulusla*rarası alana çıkamaması ve İngiltere'nin Doğu Akdeniz ticaret hayatına henüz gir*memesi gibi faktörler sebebiyle Osman*lı Devleti ile İngiltere münasebetleri di*ğer Avrupa devletlerine kıyasla biraz geç başlamıştır.
XVI. yüzyılda İngiltere'nin dışa açılması sonucu önce ticarî ilişkiler gelişti. İngiliz ticaret gemileri doğrudan Osmanlı liman*larına uğramaya başladı. 1553 yılı sonla*rında Kanunî Sultan Süleyman Nahcıvan seferi için Halep'te iken İngiliz tüccarı Antony Jenkinson kendisine, vergi öde*meksizin Osmanlı limanlarında alışvriş yapma imtiyazı veren özel bir ticaret izni aldı. Ancak Jenkinson, aynı yıllarda Rus çarından elde ettiği daha büyük ga*rantiler dolayısıyla ticarî faaliyetlerini Rusya üzerinden genişletmeyi tercih et*tiği için bu imtiyazı kullanmadı. İngiliz tüccarları XVI. yüzyılın sonlarına doğru bu bölgedeki faaliyetlerine yeniden başladı*lar. Bunun en önemli sebeplerinden biri Fransa'da yaşanan din savaşları ile Hol*landa-İspanya. Osmanlı-İspanyave İs*panya-Portekiz savaşlarının getirdiği çö*küntü yüzünden diğer Avrupa devletleri*nin Akdeniz'deki iktisadî hayattan çekil-mesiydi. Ortaya çıkan fırsatı değerlendir*mek isteyen Edvvard Osborne ve Richard Staper adlı iki İngiliz tüccarı, Osmanlı ül*kesindeki ticarî potansiyeli araştırmak üzere temsilcileri VVilliam Harborne'ı Ekim 1578'de İstanbul'a gönderdiler. Harbor-ne, özellikle İngiltere ile ticari ilişkilerin faydasına inanan Sokullu Mehmed Paşa ve Hoca Sâdeddin Efendi'nin desteğiyle Sultan III. Murad ile görüşebildi ve Os*manlı ülkesinde ticaret yapabilmek için bir ahidnâme aldı. 1580 tarihli bu ahid-nâmeye göre İngiliz tüccarları da Fransız ve Venedikliler'e daha önce verilen ticarî imtiyazlardan (kapitülasyon) aynı derece*de istifade edeceklerdi. Bu arada konu*yu olgunlaştırmak için İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth ile IH. Murad arasında mek*tuplar teati edildi, böylece resmî bir ilişki de kurulmuş oldu.
Özellikle Fransızlar'ın ve Venedikliler'in itirazlarına rağmen İngilizler'e verilen bu imtiyazlarla başlatılan resmî-ticarî mü*nasebetlerin hemen ardından 1581'de Londra'da Levant Company adlı bir şirket kuruldu. İngilizler, 1825 yılına kadar böl*gedeki ticarî faaliyetlerini bu şirket vası*tasıyla yürüttüler. Bu ilişkilerin arkasında aynı zamanda siyasî beklentiler de bulu*nuyordu. Nitekim bu tarihlerdeki Osman*lı-İspanya gerginliği, Katolik İspanya ile mezhep anlaşmazlığı ve siyasî-ekonomik rekabet içerisinde olan İngiltere açısından değerlendirilebilecek bir imkân olarak gö*rülmüştür. Osmanlı siyasetinin Avrupa'*da gelişen Protestanlığa sıcak baktığının bilinmesinin yanında o sıralar İstanbul'da İspanya'ya karşı bir sefer açılması düşün*cesinin de bulunması, Osmanlı Devleti ve İngiltere arasında aynı zamanda siyasî ya*kınlaşmayı sağladı.
Harborne 1583'te İngiltere daimî elçi*si olarak İstanbul'da görevlendirildi ve iki yönlü beklentiyle çalışmalarına başladı. Ticarî alanda kısa sürede mesafeler alı*narak Avrupalı tüccarlar için uygulanan% 5"lik gümrük resmi oranı İngilizler için % 3'e indirildi. Ancak siyasî alanda umu*lan gelişmeler kaydedilemedi ve 1588'de İspanyol armadası İngiltere'ye yöneldiği zaman Osmanlı Devleti İran'la savaş ha*linde olduğu için İngiltere'ye destek gönderemedi.
Osmanlı yardımı göremeyen İngiltere beklentilerin aksine İspanyollar'm "yenil*mez armada"sını mağlûp edince iki taraf siyasî ilişkileri devam ettirmenin gerekli*liği üzerinde mutabakat yeniledi. İngilte*re açısından İspanyol zaferinin akabinde Avrupa'da nüfuzunu ilerletmek için Os-manlılar'la ilişkileri ne kadar önemliyse Osmanlı Devleti açısından da gerek Hint denizinde faaliyet gösteren İspanya'ya gerekse Avrupa'daki Katolik cepheye karşı Protestan İngilizlerin yanında yer al*ması o kadar Önemliydi. Nitekim İngiliz*ler, Osmanlılar'ı İspanya'ya karşı Hint denizine bir donanma göndermeye teşvik etmişler ve Lehistan ile Osmanlılar ara*sında ara buluculuk yapmaya talip ol*muşlardı. III. Mehmed'in 1596'daki Ma*caristan (Eğri) seferi sırasında İstanbul'*daki İngiliz elçisi Edvvard Barton bizzat padişahın yanında gözlemci olarak bulun*muştu. Türkçe'yi iyi bilen ve Osmanlılar'ı yakından tanıyan Barton sarayın da güve*nini kazanmış, bu sayede İngilizler'e ve*rilen ahidnâmeyi 1601 yılında yeniletme*yi başarmıştır.
Kraliçe 1. Elizabeth'in ölümüne kadar bu şekilde cereyan eden dostça ilişkiler, mahiyet itibariyle iki muadil devletin eşit şartlarda geliştirdiği normal ticarî ve si*yasî ilişkiden çok, Osmanlılar açısından kendilerinin bir eyaleti büyüklüğündeki İngiltere kraliçesine ve İngiliz tüccarlarına lütuf ve himaye duyguları yoğunlukludur. Nitekim III. Murad ve Kraliçe Elizabeth'in birbirlerine olan nâmelerinde bu duygu*ların kraliçe tarafından da kabullenildiği görülmektedir. XVI. yüzyıldaki bu tablo*da dikkati çeken başka bir husus da Os-manlılar'ın Protestan İngiltere'ye karşı bir inanç yakınlığı hissetmeleri, buna muka*bil İngiltere'de iktisadî menfaatlerin ön plana çıkmasıdır.
Katolikler'e karşı daha olumlu bir tavır içinde olan Kral I. James zamanında iki ül*ke arasındaki ilişkiler bir durgunluk döne*mine girdi. 1. James'in saltanatının baş*larından Mustafa Ağa (Çavuş) adlı bir Os*manlı vatandaşı padişahın elçisi olduğu iddiasıyla Londra'ya gelmiş, bundan emin olmayan kral yine de Osmanlılar'ı rencide etmemek için Mustafa Ağa'yı kabul et*miş, fakat Mustafa Ağa İngiltere'de iyi İz*lenimler bırakmamıştır.[26] Sarayın bizzat görevlendirdiği bilinen ilkelci ise 1610 yılında I. Ahmed tarafından I. James'e gönderilen İbrahim Ağa'dır. İbrahim Ağa'nın vazifesi, İspanya'nın 1609'da ül*kede kalan son 150.000 kadar müslü-manı da sürgün kararı almasından sonra bunlardan bir kısmının Kuzey Afrika ile beraber İngiltere'ye de sığınmış olduğu haberlerinin İstanbul'a gelmesi üzerine bu müslümanların Osmanlı topraklarına ulaşmasını kraldan rica ve temin etmek*ti.[27]
İbrahim Ağa'dan sonra da zaman za*man İngiltere'ye Osmanlı elçileri gönde*rilmiş olmakla beraber daimî elçiliğin ku*rulması MI. Selim döneminde olmuştur. 1793'te gönderilen Yûsuf Agâh Efendi
Londra'daki ilk Osmanlı daimî elçisidir. Buna karşılık İngiltere 1583'ten itibaren İstanbul'da elçi bulundurmuştur.
XVII. yüzyılda İngiltere-Osmanlı ilişki*leri, Elizabeth döneminin siyasî arayışla*rından uzak büyük oranda ticaret eksenli gelişmiştir. Ancak sürekli biçimde yenile*nen kapitülasyonların giderek iki devlet arasındaki münasebetlerde baskı unsuru olmaya başlamasıyla, önceleri daha çok Levant Şirketi'nin çıkarlarını takip etmek*le görevli olan İngiliz temsilcileri zaman*la İngiltere'nin siyasî çıkarlarını gözetme görevini de yüklendiler.
Bunlar arasında özellikle 1686-1702 yıl*ları arasında İstanbul'da bulunan VVilliam Trumbull ve Lord Paget. Avrupa'da git*tikçe güçlenen Fransa'ya karşı cepheler açabilmek için 1683'te başlayan Osman-lı-Avusturya savaşını sona erdirmek yo*lunda çok gayret sarfetmişlerdir. Lord Pa*get, nihayet 1699'da Karlofça'da resmî ara buluculuk yaparak bu antlaşmanın imzalanmasına katkıda bulunmuştur. Esasında Harborne'den beri devam eden İngiliz elçilerinin ara buluculuk konumlan Osmanlı diplomasi tarihinde giderek bir gelenek oluşturmuş ve zaman zaman da*yatma derecesine varan bu durum Os*manlı Devleti'nin sonuna kadar devam etmiştir. Nitekim 1711'de Prut Savaşı sonrasında ve 1718'de Pasarofça Antlaş-ması'nda İngiliz elçileri, Osmanlı Devleti ile Rusya ve Avusturya arasında ara bu*luculuk yapmışlardır.
XVIII. yüzyılın ikinci yansında İngiltere-Osmanlı ticarî ilişkileri ciddi bir durgun-!ukyaşadığı gibi iki ülke arasındaki siyasî münasebetler de kopma noktasına geldi. Bunun sebebi, Kırım Harbi sırasında Bal-tık'tan dolaşarak 10 Temmuz 1770'te Çeş*me Limanı'nda Osmanlı gemilerini batı*ran Rus donanmasının İngiltere'den yar*dım görmesiydi. Yüzyılın sonlarına doğru İngiltere-Osmanlı ilişkileri ortaya çıkan Osmanlı-Rus savaşlarıyla birlikte tekrar canlandı. 1780'lerde Rusya'nın Osmanlı üzerindeki planlarına İngiltere'nin sıcak bakmamasıyla başlayan iki ülke arasında*ki soğukluk. Rusya'nın İngilizler'le ticaret anlaşmalarını yenilemeyip Karadeniz ti*caret imtiyazını Fransa'ya vermesiyle cid*di boyutlara ulaşmıştı. Bunun üzerine İn*giltere, Fransız-Rus anlaşmasını verim*siz kılmak için çalışmalara girişti. Hatta 1787 Osmanlı- Rus Savaşı'nın başlama*sında İngilizler'in rolü bulunduğu ifade edilir.[28] Ancak beklene*nin aksine Rusya'nın bu savaşta ilerleme*si, İngiltere'yi bu defa kendi çıkarlarınınemniyeti için Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü meselesiyle karşı karşıya bı*raktı.
Rus tehdidi, iki ülkeyi siyaseten birbi*rine daha da yaklaştırmış olsa da her iki ülkenin kendi bölgelerinde yaşadıkları sa*vaşlar ticaretin gelişmesine fırsat verme*di. Bununla birlikte İngiltere Kuzey Ame*rika ve Kanada'daki kolonilerini kaybedin*ce, Hindistan'da Fransızlar'la girdiği reka*bette Fransızlar'm yanında yer alan Mey-sûr Sultanı Tîpû'nun kendilerine karşı sa*vaşmamasını temin için 1. Abdülhamid ve III. Selim'den hilâfet nüfuzlarını kullana*rak yardım etmelerini istedi. Her iki pa*dişahın bu gaye ile Tîpû Sultan'a yazdığı mektuplar beklenilen neticeyi vermediy-se de bu teşebbüs İngiliz-Osmanlı ilişki*lerinde hilâfet faktörünün başlangıcını teşkil etti. Daha sonra III. Selim devrinde ıslahat hareketleri çerçevesinde İngiltere ile askerî ve diplomatik bağlar kuruldu. İngiltere'ye savaş gemileri sipariş edildi ve topçu mühendisleri istendi.
1798'de Napolyon'un Mısır'ı işgali İngi*liz-Osmanlı ilişkilerinde yeni bir dönem başlattı. Osmanlılar, Mısır'da Fransızlar'a karşı savaşırken İngiltere askerî ve malî yardım yanında Fransızlar'm Mısır'ı ter-ketmeleri için diplomatik destek de sağ*ladı. Ocak 1799'da iki ülke arasında ilk defa bir siyasî ve askerî ittifak anlaşması imzalandı. Bu anlaşmayla, Osmanlı top*raklarında darbe yiyen Fransız ticareti*nin bıraktığı boşluk İngilizler'ce doldurul*maya başlandı. Ancak Avrupa siyasetinde yaşanan hızlı gelişmeler ittifakın uzun sü*reli olmasını mümkün kılmadı. Zira XIX. yüzyılın hemen başlarında İngiltere, Rus*ya ve Fransa'nın arasında sıkıştığını gö*ren Babıâli denge siyaseti olarak yeniden Fransa ile yakınlaşma arayışına girdi. Bundan rahatsız olan İngiltere ve Rusya, bir ültimatomla Babıâli'nin Fransızlarla ilişkilerini gözden geçirmesini istedi. Ar*dından Rusya Eflak ve Boğdan'i işgal et*ti. İngiltere de bu işgali destekleyerek do*nanmanın ve Çanakkale istihkâmlarının kendilerine teslim edilmesini talep etti. Babıâli İngiliz isteklerini kabule yanaşma*yınca İngiliz donanması İstanbul'a yönelerek büyük bir korku ve endişeye yol aç*tı (Şubat 1807). Bununla birlikte direniş*te karar kılınınca İngiliz donanması bir şey yapamadan geri çekildi. İstanbul'daki tehditleri bu şekilde boşa çıkan İngiltere, donanmalarıyla Mısır'a yöneldi ve Mart 1807'de İskenderiye ve Ebûkir'e bir çı*karma yaptı. Ancak Mehmed Ali Paşa'-nın şehri kuşatması üzerine fazla tutunamayarak Mısır'dan da ayrılmak zorunda kaldı.
Fransız İhtilâli'nin yaydığı liberal akım*lardan kaynaklanan kamuoyu baskıları, Babıâli'nin yabancı tüccarlara iç pazarla*rı yasaklamaya çalışması ve 1806"da baş*layan Osmanlı-Rus savaşında İngiltere'*nin Rusya'yı desteklemesi neticesinde oluşan savaş hali gibi gelişmeler iki ülke arasında soğukluğun devam etmesine yol açtı. Bununla birlikte Osmanlı Devleti'nin bir "Şark meselesi" olarak ilk defa Avru*pa'nın gündemine getirildiği 1815 Viyana Antlaşması'nda İngiltere Rusya'ya karşı yine Osmanlı Devleti tarafındaydı. Bu ta*vır aynı zamanda, XIX. yüzyıl boyunca za*man zaman farklı dalgalanmalar olsa da genel olarak İngiliz siyasetini yansıtmak*tadır.
1820'lerde başlayan Yunan isyanları ile birlikte İngilizler'in Osmanlı politikaları İn*giliz kamuoyunda tartışma gündemine girdi. Fransız İhtilâli'nin de etkisiyle Av*rupa'da Helen kültürüne karşı başlayan hayranlık İngiltere'de de benimsenmiş ve Yunanlılar desteklenerek Osmanlılar po*püler literatürde, masum halkları despot*lukla ezen çağdışı müstebit idare ima*jıyla yerini almıştı. Özellikle ünlü şair Lord Byron'un 1823'te Yunanlılar safında sa*vaşmak için Yunanistan'a gitmesi ve ora*da ölmesi kamuoyunun baskısını daha da arttırdı. Bunun üzerine İngiltere, aynı yıl Yunanlılar'ı muharip taraf olarak tanıyıp Yunan bağımsızlığının işaretini verdi. An*cak bu durum Rusya'nın ihtiraslarını kam*çıladı. Nitekim Mısır kuvvetlerinin Yunan ordularını mağlûp ederek duruma hâkim olmasının ardından Rusya'nın müdahale etme ihtimalinin güçlenmesi İngiltere'yi telâşlandırdı. II. Mahmud bu konuda hiç*bir talebe sıcak bakmadığından o sırada İstanbul'da büyükelçi olan Canning, Rus-lar'ı ikna ederek 4 Nisan 1826'da Saint Petersburg Protokolü'nü imzalattırdı. Bu*na göre İngiltere, Osmanlı Devleti ile Yu*nanlılar arasında ara buluculuk yapacak, Babıâli bunu kabul etmezse her iki devlet baskı uygulayacaktı. Bir müddet sonra protokole Fransa da dahil oldu. Babıâli ara buluculuğu kabul etmemekte dire*nince müttefik kuvvetler Navarin'de sa*vaş halinde olmayan Osmanlı donanma*sını tahrip ettiler (20 Ekim 1827). Bunun neticesi Yunan bağımsızlığının tanınması demekti. İngiliz kamuoyu ve siyasetinde beliren bu Osmanlı düşmanlığı, bir süre sonra yerini giderek daha büyük bir teh*dit oluşturan Rusya'ya karşı Osmanlı dostluğuna bıraktı. Başta David Urguhartolmak üzere İngiliz siyasetinde ve diplo*masisinde yeni bir Osmanlı taraftarı ekol ortaya çıktı.
XIX. yüzyılın başlarından itibaren Os-manlı-İngiliz ilişkilerini etkileyen bir baş*ka önemli gelişme de Mısır ve Mehmed Ali Paşa meselesi olmuştur. Yunanlılar'a karşı Babıâli'ye sağladığı yardıma muka*bil Suriye vilâyetini isteyen Mehmed Ali Paşa'nın Osmanlı ordularını mağlûp ede*rek Anadolu'da ilerlemesi, sadece Os-manlılar'ı değil Ortadoğu coğrafyasında Önemli stratejik hesapları bulunan Rusya, İngiltere ve Fransa'yı da harekete geçir*mişti. Rusya ve İngiltere, bölgede gittikçe güçlenen Mehmed Ali Paşa'nın Osmanlı Devleti'nden daha büyük bir problem ol*masından endişelenirken Fransa, Mısır'*daki nüfuz ve bağları sebebiyle paşanın yanında yer almayı uygun bulmuştu. İn*giltere'nin olaylara müdahalede geç kal*ması II. Mahmud'u Ruslar'la yakınlaşma*ya itti ve Temmuz 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması ile Osmanlı Devleti âdeta Rus*ya'nın himayesine girdi. Diğer devletlerde büyük bir telâşa yol açan bu kriz, Rusya'*nın antlaşmanın kendine avantaj sağla*yan maddelerini yürürlüğe koymayacağı garantisiyle bir süre donduruldu.
İngiltere Babıâli'ye, âsi valisini dize ge*tirmenin başka yolları konusunda da tel*kinlerde bulunarak aynı zamanda Osman*lı topraklarındaki ticaretini genişletmeye matuf yeni bir planla devreye girdi. XIX. yüzyılla birlikte ekonomide beliren liberal eğilimler çerçevesinde 1825 te Levant Şir*keti lağvedilmiş ve Osmanlı pazarının bü*tün İngiliz tüccarlara açılması Öngörül*müştü. Babıâli ise gerek Nizâm-ı Cedîd'in gerekse İ826'da kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye'nin masraflarını karşılayabilmek için gelir kaynakları ara*sında düşündüğü tekel (yedi vâhid) uygu*lamasıyla yabancı tüccarların vergilerini arttırmıştı. Aynı şekilde Osmanlı huku*kuna bağlı Mısır topraklarında da meri bulunan tekel ve ihraç yasağı uygulama*ları Avrupalı tüccarların rahatsızlığını had safhaya ulaştırdı.
İngiltere bu rahatsızlıkların etkisiyle, tekel uygulamasının kaldırılmasının Os-manlı-İngiliz ilişkilerini geliştireceği gibi Mehmed Ali Paşa'nın gelir kaynaklarını azaltarak zaafa düşüreceği, böylece dev*lete başkaldıramayacağı telkinleriyle Ba*bıâli'yi ikna etti. Bir taraftan İngiltere'nin siyasî desteğine muhtaç, diğer taraftan Mehmed Ali Paşa'ya büyük kızgınlık için*de olan Osmanlı Devleti, İngilizler! bile şaşırtan acele bir kararla 1838"de Osmanlı-İngHiz ticaret anlaşmasını imzaladı. Bu*na göre Mısır dahil bütün Osmanlı topraklarında tekel Kaldırılıyor, İngiliz tüccar*ları her yerde sadece % 3 ithal ve ihraç vergisi ödeyerek ticaret yapma hakkını el*de ediyordu. Fransa ve Mehmed Ali Pa-şa'nın şiddetli tepkisine yol açan bu an*laşma, özellikle yerli sanayiini oluşturma yolunda ciddi aşama kaydetmiş bulunan Mısır ekonomisi üzerinde büyük oranda zararlı oldu ve kısa zamanda ülkeye dolan İngiliz mamulleri yerli sanayinin yok olma*sına zemin hazırladı.
Öte yandan Mehmed Ali Paşa da Babı*âli'ye yeniden savaş açtı. Ordularının boz*gun haberleriyle sarsılan II. Mahmud ölüm döşeğinde iken İngiltere ve Rusya gönülsüz de olsa Fransa'yı da yanlarına alıp Mehmed Ali Paşa'ya karşı durdular ve nihaî olarak sadece Mısır'la yetinmemesi durumunda burayı da kaybedebileceğini bildirerek meseleyi sona erdirdiler. Os*manlı Devleti, İngiltere'nin baskısıyla Mı*sır valiliğini irsen Mehmed Ali Paşa aile*sine bırakmak zorunda kaldı (1840). An*cak bu meselenin ortaya çıkardığı bir baş*ka husus. İstanbul ve Boğazlar'ın taşıdığı stratejik önem sebebiyle bu bölgeyi eline geçirecek gücün diğer devletlerin çıkar*larına karşı oluşturacağı tehdidin boyut*ları başta İngiltere, Rusya ve Fransa ol*mak üzere Avrupa devletlerini Boğazlar'-la ilgili bir mutabakata varmaya zorladı. 13 Temmuz 1841'de Londra'da toplanan temsilciler, Boğazlar üzerinde Osmanlı hukukunun geçerliliğini kabul etmekle birlikte Hünkâr İskelesi Antlaşması'nın Ruslar'a verdiği hakları sona erdiriyorlar, fakat Babıâli'ye sağladıkları ortak garan*tiyle bir anlamda vesayet anlayışını resmîleştiriyorlardı.
İngiltere'nin Osmanlı siyaseti artık açık bir şekilde belirlenmişti. Dışişleri Bakanı Lord Palmerstone ve büyükelçi George Canning'in şekillendirdiği bu politika, İn*giltere'nin Akdeniz ve Ortadoğu'daki ti*carî çıkarları ile Hindistan yolunu emniyet altına alma esası üzerine temellendirili-yordu. Bütün bunlar için de Osmanlı top*rakları anahtar konumda bulunduğundan İngiliz desteğine muhtaç bir Osmanlı Dev-leti'nin devamı tercih edilmiş ve bu dev*letin toprak bütünlüğüne yönelik her tür*lü tehdit İngiltere çıkarlarına da zararlı olarak değerlendirilmiştir.
Tanzimat'la birlikte yeni bir devreye gi*ren İngiltere-Osmanlı ilişkilerinde İngiliz sefiri Stratford Canning Babıâli'de büyük nüfuz kazanarak tebarüz etti. İngiltere. Osmanlı tebaası Protestan lar'ı ve Protestan misyonerleri resmen himayesine aldı. 1848'de ortaya çıkan Macar mültecileri meselesinde Avusturya ve Rusya mülte*cilerin iadesi İçin Babıâli'ye yoğun baskı uygulayınca İngiltere, Fransa ile Babıâli'*nin yanında durarak askerî yardım da da*hil her türlü desteği vereceklerini açıkla*dı. Bu durumda geri çekilen Rusya, "ma-kâmât-ı mübâreke" meselesinde Osman*lı Ortodoksları ile ilgili olarak talep ettiği himaye hakkının Babıâli'ce reddedilmesi üzerine artık "hasta adam" diye nitelediği Osmanlı Devleti'nin ortadan kaldırılması zamanının geldiğine inanarak önce İngil*tere'ye paylaşma teklif etti. Teklifi kabul görmeyince tek başına bu işe kalkıştı ve 1853 Kırım Harbi başladı. İngiltere ve Fransa, geleneksel politikaları uyarınca bu savaşta Osmanlı Devleti İle beraber hareket ettiler ve savaş müttefik kuvvet*lerin Rusya'ya karşı üstünlüğü ile sonuç*landı (1856). Savaşı sona erdiren Viyana görüşmelerinde Babıâli'nin hıristiyan te*baaya vermiş olduğu hakların yeniden te*yidi karara bağlanmıştı. İngiltere ve Fran*sa, buna dayanarak yakında başlayacak olan Paris görüşmelerinde Ruslar'ın Av*rupa kamuoyunu etkilemek amacıyla gündeme getirecekleri hıristiyan kozunu elinden almak amacıyla bir ferman ilân edilmesi için Babıâli'ye baskı uyguladı. Bunun üzerine Paris Antlaşmasından bir buçuk ay önce alelacele daha çok hıristi-yanların haklarını esas alan Islahat Fer*manı ilân edildi. Ardından imzalanan Pa*ris Antlaşması. Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü garanti altına alarak Karadeniz'de Rus donanma*sının bulundurulmasını yasakladı ve İn*giltere garantör devletlerden biri oldu. Bu şartlar altında Osmanlı Devleti, Hin*distan'da İngiliz hâkimiyetine karşı çıkan Hint bağımsızlık hareketine yardım et*meyip İngiltere'nin yanında yer almak, hatta İhtiyaç halinde İngiliz destek kuv*vetlerinin Kızıldeniz'den geçmesine izin vermek zorunda kaldığı gibi İngilizlerin isteğiyle hilâfet nüfuzuna dayanarak Hint müslümanlannın halifenin dostu olan İn-gilizler'e karşı gelmemesi gerektiği yolun*da telkinde bulundu. Kırım Harbi'nin so*nuçlarından biri de Osmanlı Devleti ile İngilizler arasında ilk defa borç bağının ku*rulmuş olmasıdır.
Paris Antlaşması'nı takip eden yıllarda İngiltere Osmanlı ilişkilerinin en karakte*ristik özelliği, müttefik ve muadil iki dev*letin birbiriyle münasebetlerinden ziya*de İngiltere'nin Osmanlı Devleti'ni doğru*dan veya dolaylı yönlendirmesi, bazan dafiilen iç işlerine müdahale etmesidir deni*lebilir. İlişkiler bu şartlarda sürerken Sul*tan Abdülaziz, Temmuz i 867'de Fransa'*dan sonra İngiltere'yi de ziyaret ederek dış ziyarette bulunan ilk ve tek padişah oldu.
1870'lerin başında Fransa'nın mağlûp olması ve Alman birliğinin oluşmasından cesaret alan Rusya'nın Karadeniz'in si*lahsızlandırılmasını öngören Paris şartını tek taraflı iptal ettiğini açıklamasıyla or*taya çıkan yeni kriz İngiltere'nin Osmanlı politikasında değişikliklerin habercisi gi*bidir. 1870'Ierde Karadağ ve Bosna Her-sek'te başlayan ve bütün Balkanlar'ı sa*ran ayaklanmaların ilk anlarında İngilte*re, Babıâli'ye ültimatom veren diğer Avru*pa devletlerine katılmayıp Osmanlılar'ın yanında yer almıştı. Bu tavır, en azından o zaman diğer devletlerin Osmanlı Dev-leti'ne müdahalesine engel oldu. Bunun*la birlikte Balkanlar'daki isyanı bastırırken Osmanlı askerlerinin Bulgaristan'daki uy*gulamalarına istinat ettirilen vahşet id*diaları bir anda Avrupa kamuoyunu etkisi altına alınca gelişmeler süratle hilâl-haç hesaplaşması şekline dönüştü. Bütün bu gelişmeler sırasında Osmanlılar'ı destek*leyen muhafazakâr hükümet ve Başba*kan Disraeli İngiltere'de şiddetli bir mu*halefetle karşılaştı. Olayları siyasî rakibini devirmek için kullanan Liberal Parti Baş*kanı VVilliam Gladstone, ülke genelinde harekete geçirdiği Osmanlı düşmanlığı ile Dİsraeli'yi köşeye sıkıştırmayı hedefli*yordu. İngiliz hükümeti bu şartlar altın*da, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı başla*dığında Hıristiyanlığın savunucusu konu*munu üstlenen Rusya'ya karşı İstanbul'*daki sefaretin ve Hindistan genel valiliği*nin bütün itirazlarına rağmen açıkça cep*he alamadı ve İngiliz çıkarlarına halel gel*meyeceği garantisiyle tarafsizlğını ilân etti. Tahta yeni çıkmış olan II. Abdülha-mid ve yeni oluşan Meşrutiyet Meclisi ile Babıâli ise İngiltere'ye Paris'teki garan*törlük taahhütlerini hatırlatmaktan öte bir şey yapamadı.
Bununla birlikte gelişmeleri kaygıyla iz*leyen İngiltere, Ruslar'm galibiyetiyle so*nuçlanan bu harbin akabinde Osmanlı Devleti'nin kabul etmek zorunda kaldığı Ayastefanos Antlaşması'nın hükümlerini kendi emniyeti açısından riskli buldu ve diğer Avrupa devletlerini ikna ederek Rusya'yı Berlin'de bir toplantıya zorladı. Padişah ve Babıâli, savaşın başından so*nuna kadar İngiltere'nin ortaya koyduğu tavırdan memnuniyetsizliklerini defalarca İngilizler'e bildirmiştir. Osmanlı belgelerine göre, savaşa giden yolda Tersane Konferansı'nda Avrupa devletlerinin öne sürdüğü reform şartlarının Babıâli'ce red*dedilmesinde İngiltere'nin de payı vardır. Bu konferansta İngiliz delegesi olan Lord Salisbury, şartların kabul edilmemesi ha*linde Rusya ile savaşın kaçınılmaz olaca*ğı yolunda Osmanlılar'ı uyarırken İngiliz büyükelçisi Henry Elliot da Osmanlılar'a direnmelerini söylemekte ve bir savaş du*rumunda İngiltere'ye güvenebilecekleri hususunda taahhütler vermekteydi. Elli-ot'dan sonra büyükelçi olan Henry Layard da Rusya'ya karşı Osmanlılar'ın mutlaka desteklenmesine inanan devlet adamla*rından biri olarak savaş sırasında İngilte*re'nin askerî müdahalesi için çok müca*dele etmiştir. Layard. aynı zamanda Hin*distan genel valisi Lytton İle beraber II. Abdülhamid'den Afganistan emîrine bir heyet gönderterek Rusya'ya karşı doğu*da da bir cephe açmak ve emîrin İngiliz-ler'le dost olmasını temin etmek için iki amaçlı bir gayret içerisinde olmuşlardır. Hilâfetin nüfuzunu kullanmak suretiyle planlanan bu faaliyet her iki amaca da hizmet etmemiş, fakat dönemin İngiliz siyasetini anlamak bakımından önemli ipuçları vermiştir.
İngiltere, Fransa'nın aradan çekilme*sinden sonra Rusya'ya karşı tek başına harekete geçme riskini göze alamadığı için kendi güvenliği açısından stratejik önem taşıyan Kıbrıs'ı kira adı altında Os-manlılar'dan alarak Osmanlı topraklarına yönelik yeni bir politika başlattı (4 Hazi*ran 1878). Berlin Antlaşması'nın arefe-sinde ortaya çıkan bu durum, görünürde Rus tehdidine karşı Osmanlı Devleti'ne daha kolay yardım edebilmek amacıyla gündeme getirilmişse de gerçekte İngil*tere'nin artık muhtemel bir Osmanlı da*ğılmasında kendisi için Önem taşıyan yer*leri doğrudan ele geçirme politikasının parçası idi. Diğer bir ifadeyle 1856 Paris Antlaşmasfndaki toprak bütünlüğü ga*rantisi tamamen ortadan kalkmıştı. Ber*lin Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nin mu*kadderatı sadece Rusya'ya bağlı olmak*tan kurtarıldı, fakat bu defa İngiltere ve Fransa da söz sahibi oldu. Nitekim kay*bedilen Balkan vilâyetlerinden başka Tu*nus'un Fransa, Mısır'ın İngiltere, hatta 191 i 'de Libya'nın İtalya tarafından işgali ve Doğu Anadolu'da Ermeni meselesinin ortaya çıkması hep Berlin Antlaşması'nın sonuçları arasında değerlendirilir.
Bu çerçevede İngiltere'nin 1882'de Mı*sır'ı İşgali, Osmanlı İngiliz ilişkilerinde ka*panmayan bir mesele olarak devam etmistir. Mısır'da Avrupa'ya olan borçların tasfiyesi amacıyla yürütülen İngiliz-Fransız malî denetimi, yerli halkın ve askerle*rin tepkisini çekip Urâbî Paşa önderliğin*de bir hareket başlayınca İngiltere padi*şah adına huzur ve asayişi temin gerek*çesiyle ülkeyi işgal etti. Mümkün olan en kısa zamanda ülkeyi terkedeceğine dair Çeşitli taahhütlerine rağmen bu taahhüt*ler hiçbir şekilde yerine getirilmedi.
Balkan hadiseleri ve Doksanüç Harbi sırasında Osmanlı ve dünya müslüman kamuoyunda görülen hareketlilik. II. Ab-dülhamid'in hilâfet sıfatını siyaset günde*minde ön plana çıkarması ve İngiltere'nin Osmanlı sonrası planlarında göz koyduğu toprak parçalarıyla ilgili yeni yaklaşımı. Osmanlı-İngiliz ilişkilerinde panislâmizm ve hilâfet faktörünü odak noktalardan biri haline getirdi. İngiltere'nin Osmanlı siyasetinde kıyasıya bir mücadele içinde olan lehte ve aleyhteki kişi ve gruplar ye*ni bir tartışma süreci başlattılar. Tartış*maların ana teması, Osmanlı-İngiliz mü*nasebetlerinin iyi olduğu dönemlerde fay*dalı fonksiyonları görülen hilâfet kurumu*nun bu ilişkiler kötüleşirse İngiliz çıkarla*rına verebileceği zararlardı. Böyle bir du*rumda kayıpları asgariye indirebilmek için Hindistan güzergâhında bulunan Arap topraklarında Osmanlılar'dan bağımsız İngiltere himayesinde bir Arap devleti ku*rularak hilâfetin tekrar Araplar'a intikali projeleri gündeme getirildi. Muhtemel adaylar ortaya çıkarılıp Osmanlılar'ın Ku-reyş soyundan olmadıkları gerekçesiyle gerçek halife sayılamayacakları hususun*da yoğun bir propagandaya girişildi. Ni*tekim Doksanüç Harbi'nden sonra başla*tılan bu çalışmalar, tıpkı öngörüldüğü şe*kilde iki ülke ilişkilerinin koptuğu I. Dünya Savaşı'nda uygulamaya konmuş ve Şerif Hüseyin isyanı desteklenmiştir.
II. Abdülhamid. saltanatının başından itibaren İngiltere'ye karşı bir kırgınlık ve kızgınlık içinde olmuştur. İradelerinde, muhtıralarında ve hatıratında İngilizler'in kendisini nasıl hayal kırıklığına uğrattıkla*rı, çıkarlarına uygun düştüğü zaman Os*manlı Devleti'ni parçalamakta bir an bile tereddüt etmeyecekleri, hilâfeti kendi himayelerine alarak müslümanları arzula*dıkları şekilde yönlendirmek istedikleri gibi hususlara sık sık temas etmiştir.[29] Buna karşılık İngilte*re, özellikle 1890'lardan itibaren II. Ab-dülhamid'in Almanlar'la yakınlaşmaya başlamasından sonra Osmanlı Devleti'ne karşı tutumunu daha da gerginleştirmiş ve Osmanlı-Alman yakınlaşmasına karşıFransa ve Rusya ile bir cephe oluştura*rak cevap vermek istemiştir. Artık İn*giltere Ermeni reformunu gerçekleştir*meyi, padişaha karşı İstanbul'a bir do*nanma göndermeyi veya Cidde'yi işgal etmeyi düşünür olmuş, Hindistan'da kar*şılaştığı güçlüklerden doğrudan padişahı sorumlu tutarak açıkça tehdide başlamış [30] niha*yet Hicaz demiryolunun inşası sırasında hattın Akabe'ye ulaşıp ulaşmamasıyla il*gili çıkan tartışmada savaşa girmeyi dahi göze almıştır.
XX. yüzyılla birlikte İngiltere ve Rusya'*nın uzun süredir üzerinde çalıştıkları bir proje gerçekleşti ve 1907 İngiliz- Rus Ant*laşması imzalandı. Bu ise iki ülkenin artık petrolüyle de stratejik önemi artan Os*manlı topraklarını paylaşmak üzere an*laşmaları demekti. Muhtemelen bu ge*lişmenin de etkisiyle İngilizler, II. Abdülhamid'in siyasetinden rahatsızlıklarını gizlemedikleri halde II. Meşrutiyet'e karşı önceleri ilgisiz kalıp hatta bunun sömür-gelerindeki hürriyet taleplerini arttıraca*ğı yönünde endişeye kapıldılar. Babıâli II. Meşrutiyetten sonra birkaç defa İngil*tere ile siyasî, askerî ve malî anlaşmalar yapmak istedi. Ancak İngilizler mütema*diyen uzak kaldılar. Osmanlılar'ın ve Hin*distan müslümanlarının bütün arzuları*na rağmen İngiltere, TYablusgarp ve Bal*kan savaşlarında tarafsızlığını ilân etti.
I. Dünya Savaşı'nda İngiltere ve Osman*lı Devleti tarihlerinde ilk defa birbirlerine karşı savaşa girdiler. Savaş öncesi strate*jilerinde Osmanlılar'ı Almanlar'dan ayır*mak ve sömürgelerdeki müslüman tep*kisini azaltmak için Babıâli'nin tarafsız kalması yönünde yaptıkları çağrılar Os-manlılar'ca inandırıcı bulunmadı. Osman*lı Devleti'nin Almanlar'ın safında savaşa girmesiyle İngiltere, daha önce işgal et*tiği veya kira adıyla girdiği Osmanlı topraklarını ilhak ettiğini açıkladı. Arap top*raklarında İmam İdris. Abdülazîz b. Suûd ve Şerîf Hüseyin gibi Arap ileri gelenleriy*le anlaşmalar yaparak onları Osmanlı Dev*leti'ne karşı ayaklandırmayı başardı. Şe*rîf Hüseyin'e halifeliğini ve bağımsız Arap krallığını tanıma sözü verildi. Savaş sıra*sında muhtemel galibiyetten sonra Osmanlı topraklarının nasıl pay edileceği hu*susunda Fransa-Rusya ve İtalya ile bera*ber İstanbul, Londra, Sykes Picot ve St. Jean de Maurienne. San Remo gizli anlaş*maları yapıldı. İngiltere ve Osmanlı or*duları Mısır, Gazze. Mezopotamya ve Ça*nakkale'de dört yıl doğrudan savaştı ve savaşın sonunda Osmanlılar kaybetti. Ancak Anadolu'da başlayan Millî Mücadele ile 1919-1923 yıllarında İngiltere ile Türk*ler arasında dolaylı savaş dönemi yaşan*dı. Esasen Sevr yürürlüğe girmediği için bir bakıma savaş hiç kesilmemişti. Bu durum 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması'na kadar sürdü. Bu sı*rada Türkler, 1911'den beri aralıksız de*vam eden savaş halinden kurtulmak is*terken İngilizler de yeni dönemde Türk-ler'in kendilerine tehdit oluşturabilecek her türlü potansiyellerinden arındırılma*sını hedefliyordu. Görüşmeler sırasında iki devlet birkaç defa yeniden savaş durumuna geldi, ancak her defasında sorun aşıldı. Özellikle Musul meselesinde ortaya çıkan gerginlik, Türkiye'nin Mîsâk-ı Millî'ye dahil Musul'la ilgili Milletler Cemiye-ti'nin kararım kabul edeceğini açıklama*sıyla halledildi.[31]
Cumhuriyet'in ilk zamanlarında savaş yıllarındaki husumetin tesiriyle soğuk seyreden Türk-İngiliz ilişkileri 1930'Iar-dan sonra iyileşmeye başladı. M. Dünya Savaşı sırasında Türkiye'nin, bütün ısrar*lara rağmen İngiltere'nin yanında yer al*maması yeni bir soğukluk dönemi baş*lattı. Ancak 1945"ten itibaren Türkiye'ye yönelen Sovyet tehdidi Avrupa güvenliği*ni de tehdit ettiği için İngiltere ve Türki*ye NATO'da müttefik oldular (1952). İki ülke 1950'li yıllarda Bağdat Paktı (1955) ve CENTO'da (1959) bir arada bulundu. CENTO. 1979 yılında üyelerden İran'da yaşanan gelişmeler üzerine dağıldı.

Bibliyografya :


(İngiliz-Osmanlı münasebetlerine dair İngiliz devlet evrakı yoğun olarakingiltere Public Record Office. Foreign Office 781General Correspondence with Turkey), 371 |General Correspondence of 1906|; 195 lEmbassy and Consuiar Reports] kı*sımlarında bulunmaktadır; Osmanlı evrakı için mühimmedefterleri, iradeler, muâhedât mecmu*aları, düvel-i ecnebiye defterleri, Cevdet (Harici*ye ve İktisati, İbnülemln IHariciye] Mesâil-i Mü-himme-i İngiltere defterleri, Nâme defterleri. Yıl*dız Evrakı ve Hariciye Nezâreti evrakı birinci kay*naklardır). Hayreddin, Vesâik-i Târîhiyye ueSi-yâsiyye Tetebbuâtı II, İstanbul 1326, s. 3-7; D. Hakluyt, The Principal Nauigations, Voyages, Trafftques and Discoueries of the English ria-tions, I-X11, Glasgow 1904; Ahmet Refik Altınay. Türkler ve Kraliçe Elİzabeth. İstanbul 1932; R P. Graves. Briton and Türk, London 1941; F. E. Baüey. British Policy and the Turkish Reform Movement, Cambridge 1942; Hâmİt Dereli. Kra*liçe Elizabeth Devrinde Türkler ve ingilizler, İstanbul 1951; Akdes Nimet Kurat. Türk-İngi*liz Münasebetlerinin Başlangıcı ve Gelişmesi (1553-1610), Ankara 1953; a.mlf.. Henry La-yard'ın İstanbul Elçiliği (1677-1880), Ankara 1968; J. C. Hurevvitz, Diplomacy in theNearandMiddle East, A Documentary Record: 1535-1914, MewYork 1956; Lord Stratford Canning'in Türkiye Hatıraları {haz. S. L. Poole. trc.Can Yü*cel), Ankara 1959; Berna Moran, Türklerle İlgi*li İngilizce Yayınlar Bibliyografyası, İstanbul 1964; A. C. Wood, A History of the Levant Com-pany, London 1964; S. C. Chew, The Crescent and the Rose, İslam and England During the Renaissance, New York 1965; M. S. Anderson. The Eastern Question: 1774-1923, London 1966; Mübahat S. Kütükoğlu, Osmanlı - İngiliz İktisadî Münâsebetleri I: 1580-1838, Ankara 1974; a.e. //; 1838-1850, İstanbul 1976; L. Zhiv-kova. Angto-Turkish Relations (1933-1939), London 1976; Alaeddin Çetin - Ramazan Yıldız, Sultan II. Abdülhamid Han: Devlet ueMemle*ket Görüşlerim, İstanbul 1976; S. A. Skilliter. William Harborne and the Trade with Turkey: 1578-1582, Oxford 1977; S. F. Evans, TheSlotu Repprochement: Britain and Turkey in theAge of Kemal Atatürk: 1919-1938, Eothen 1982; Ömer Kürkçüoğlu. Türk-İngiliz İlişkileri: 1919-1926, Ankara 1982; J. Heller, British Policy 7b-ıvards the Ottoman Empire: 1908-1914, Lon*don 1983; A. İhsan Bağış v.dğr., Türk-ingiliz İliş*kileri: 1583-1984, Ankara 1985; E. Kedourie. England and the Middle East: 1914-1921, Lon*don 1987; Nazan Aksoy. Rönesans Ingilteresin-de Türkler, İstanbul 1990; Hüseyin Çelik. Os*manlı Yanlısı İngiliz Dış İlişkiler Komiteleri, İs*tanbul 1994; F. A. K. Yasamee. Ottoman Diplo*macy: Abdülhamid II and the Great Powers: 1878-1888, İstanbul 1996; Azmi Özcan, Pan-ls-lamizm: Osmanlı Devleti, Hindistan Müslü*manları ue İngiltere (1877-1924), İstanbul 1997; a.mlf.. "İngiltere'de Hilâfet Tartışmalan, 1873-1909", İslâm Araştırmaları Dergisi, sy. 2, İstan*bul 1998, s. 49-71; İ. Hakkı Uzunçarşılı, "Ondo-kuzuncu Asır Başlanna Kadar Türk- İngiliz Mü-nasebatına Dair Vesikalar", TTK Belleten, Xi!l/ 51 (1949), s. 573-648; a.mlf., "İkinci Abduİha-mîd'İn İngiliz Siyasetine Dair Muhtıraları", TD, 11/10 (1954). s. 43-60; Orhan Burian. "Türk-İn-giliz Münasebetinin lik Yıllan", DTCFD, IX/l-2 (1951|, s. 1-17; Nahide Şimşir, "Osmanlı-İngi*liz Münasebetleri: 1580-1838", TDA,sy. 122 (1999|, s. 39-56.

V. Ülkede İslamiyet


İngilizler'in İslâmiyet'le temaslarının daha önceki yüzyıllarda başlamasına ve Britanya adalarında XVII. yüzyıldan itiba*ren Türk ve Kuzey Afrika kökenli esirlerin, diplomatik misyonlara mensup kişilerle bunların ailelerinin ve daha sonraları da müslüman öğrencilerin bulunmasına rağ*men ülkeye düzenli biçimde yerleşen ilk müslüman topluluklarına ancak XIX. yüz*yılın ikinci yarısında rastlanmaktadır. İn*giltere'de İslâmiyet'in geç görülmesinin en önemli sebebi buraya sadece denizyo*luyla ulaşılabilmesi ve İngilizler'in zihinle*rinde, müslümanlar hakkındaki önyargı*ların XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren Hindistan ve çevresini idareleri altına al*malarıyla başlayan yakın temaslar sonu*cu değişmesidir denilebilir. Britanya adalarına yerleşen ilk müslümanlar Londra, Cardİff, Liverpool, South Shİelds, Bristol ve Hull gibi İşlek limanlara gelen Yemen, Aden, Gucerât ve Somali kökenli gemici*lerdir. Bu küçük gruplar ilk defa ülkede İslâmiyet'i temsil etmişler ve dinî cema*at görevlerini aralarından birinin evinde kurdukları zaviyelerde yerine getirmişler*dir. Cezayirli Ahmed el-Alevf nin müridle-ri tarafından yönetilen bu zaviyelerin ilki Cardiff'te açılmış, bunu Liverpool. South Shields, Hull ve Birmingham'dakiler ta*kip etmiştir. Zaviyeler hem ibadet hem de sosyal faaliyetler için kullanılmakta, evlenme ve cenaze törenleri buralarda yapılmaktaydı. Müslümanların bu ilk yer*leşim bölgelerindeki varlıkları günümüz*de de sürmektedir.
İngiltere'de İslâmiyet'in tanınması ve yayılması yolunda en önemli aşamalardan biri Londra'nın güneyindeki Woking ka*sabasında. Pencap Üniversitesi'nde yirmi yıl görev yapan Macar asıllı şarkiyatçı Le-itner tarafından Doğu dilleri ve dinlerini doğru bir şekilde tanıtmak. Doğu üzerin*de araştırmalar yapmak, araştırmacıları desteklemek ve Doğulu öğrencilere ken*di sosyal konum ve dinlerini kaybettir*meden İngiliz kültürü vermek amacıyla Woking Şarkiyat Araştırmaları Enstitü-sü'nün kurulmasıdır (1884). Enstitünün yanına, masraflarının büyük bir kısmını yüklendiği için Bopal Nevvâbı Şah Cihan Begüm'ün adını taşıyan bir de cami yapıl*mış ve 1889'da tamamlanan cami çok sa*yıda aristokrat ve entelektüelin devam ettiği, birçok önemli kişinin İslâm'a girdi*ği bir merkez olmuştur. Leitner'in 1899'-da ölümünden sonra bir süre yavaşlayan faaliyetler, 1912 yılında Kâdiyânîler'in temsilcisi Lahorlu avukat Hâce Kemâ-leddin ile Hindistan'da bulunduğu sırada müslüman olan Lord Headley'nin Wo-king'e gelmesiyle yeniden eski haline dön*dü. Bunlar 1913'te Müslim India and the Islamic Review adlı bir dergi çıkar*maya başladılar; 1921'de derginin adı Islamic J?evjew olarak değiştirildi. Bu iki şahsiyetin 1932 ve 1933'te vefatlarından sonra da enstitü faaliyetlerini sürdür*mekle birlikte 196O'lı yıllarda Londra Merkez Camii ve Doğu Londra Camii gibi diğer merkezlerin açılmasıyla eski önemi*ni kaybetti. Buna rağmen VVoking Şarki*yat Araştırmaları Enstitüsü, İslâmiyet'in Britanya adalarında tanınmasında ve ya*yılmasında rol oynamış önemli bir kurum olarak tarihe geçmiştir.
İlk düzenli topluluklardan biri yine XIX. yüzyılın sonlarına doğru Lİverpool'da teşekkül etmiştir. Tanınmış bir avukat olan William H. Quilliam, 1882'de tatil için git*tiği Fas'ta İslâmiyet'e ilgi duyarak bu ko*nuda bilgisini arttırır; 1887'de de müslüman olup ismini Şeyh Abdullah olarak de*ğiştirir. Ülkesine dönünce İslâmiyet'i yay*maya başlayan Quilliam İran. Afganistan ve Osmanlılar'dan destek görür. 1890'da İstanbul'a davet edilir ve Kendisine İngi*liz adaları şeyhülislâmlığı unvanı verilir; daha sonra da Liverpool Camii ve Enstİ-tüsü'nü kurar. Ancak etrafına çok sayıda eğitim görmüş insanı toplaması, ihtida edenlerin çoğalması, kiliseyi ve Sudan'a giren İngiliz ordusunu kınaması gibi se*beplerden ötürü basın ve Kilisenin yoğun baskısına mâruz kalır. Nihayet 1908'de İngiltere'den ayrılır. Liverpool Camii ve Enstitüsü Quiliiam'ın ayrılmasından son*ra yavaş yavaş işlevini kaybetmiş, fakat Woking Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü gibi İslâm'ın ülkedeki tarihinde önemli bir merhale oluşturmuştur.
İngiltere'deki asıl müslüman kitlesi, II. Dünya Savaşı'nın ardından başlayan işçi akını sonucunda ortaya çıkmıştır. Savaş sonrasında ekonomik durumları bozulan Hindistan [32] gibi eski İngiliz sömürgelerinden ge*len müslümanlar Birmingham, Manchester, Bradford, Bolton, Preston. Sheffield ve Halifaxgibi sanayi şehirlerine yerleşe*rek işçi açığını kapattılar. Bu göç, 1950'li yılların sonlarındaki ekonomik krize kadar düzenli biçimde devam etmiş ve 1962'de çıkarılan göçmen yasasından hemen ön*ce zirveye ulaşmıştır. Hindistan alt kıtası kökenli müslümanların bir kısmı doğru*dan İngiltere'ye gelirken bir kısmı da önce Uganda. Tanzanya gibi Doğu Afrika ülke*lerine yerleşmiş ve 196O'lı yıllarda oralar*dan göç etmiştir. Müslüman göçmenlerin bir başka grubunu ise 1950'lerden İtiba*ren göçe başlayan Kıbrıslı Türkler teşkil eder. Malezya. Batı Afrika, Fas. Yemen ve İran gibi ülkelerden gelenler de siyasî veya iktisadî sebeplerden dolayı müslüman azınlığa eklenmişlerdir.[33]
Toplam müslüman nüfusun hemen hemen yarıya yakın bir bölümü Londra ve civarında, diğer büyük bir bölümü ise Lancashire, West Midlands, Yorkshire ve Manchester bölgelerinde yaşamaktadır. Etnik olarak Türkler'in ve Hindistan. Pa*kistan. Bengladeş kökenlilerin büyük ço*ğunluğu Londra'da, diğerlerinin daha ziyade Cardiff, Liverpool, Hull ve South Shields gibi liman şehirlerinde yerleştik*leri görülür. West Midlands, Londra'dan sonra Hindistan alt kıtasından gelen müslümanların en yoğun bulunduğu böl*gedir.
Birçok Avrupa ülkesi gibi İngiltere'de de dinî istatistik tutulmadığından müslü*manların nüfusu hakkında kesin rakam*lar mevcut değildir; tahminler sayılarının 1 milyonun üzerinde olduğu yönündedir. Kıbrıs Türkleri'nin nüfusu 100.000, Türki*ye'den gidenlerinki 60.000 kadardır.[34] Union of Müslim Organi-sations (UMO). United Kingdom Islamic Missİon (UKIM). Müslim World League (MWL) gibi kuruluşlar ise 1998 yılı itiba*riyle müslüman nüfusu 2 milyon dolayın*da göstermektedir (Sarwar. s. lf. En ka*labalık grubu 400.000 kişiyle Pakistanlılar oluşturmakta, bunların ardından Bengladeşliler (160.000) ve Hindistanlılar (130.000) gelmektedir. İngiliz müslümanlarının sayısı yaklaşık 5000 olup bunlara ilâveten son yıllarda ihtida etmiş Afro-Karabian asıllı çok sayıda İngiliz vatanda*şı bulunmaktadır.
Müslüman Kuruluşları. İngiltere'de birkısmı mahallî, bir kısmı ülke çapında, bir kısmı da milletlerarası düzeyde 1000'den fazla kuruluş mevcuttur. Bunların çoğun*luğu bir cami veya eğitim birimi etrafın*da oluşmuştur ve küçük çaplı, mahallî ni*teliklidir. En önemli kuruluşları şöylece sıralamak mümkündür: Union of Müslim Organisations. 1970 yılında Londra'da kurulan birlik, müslüman kuruluşlarının tamamını bir çatı altında toplamayı he*deflemiştir. Yıllık kongreler düzenleyen Union of Müslim Organisations, İslâm aile hukukunun tanınması ve müslümanlara uygulanması için teşebbüste bulunmuş, fakat 1975'te zamanın hükümeti bu tek*life sıcak bakmamıştır. Birlik, İslâmî eği*tim ve şer'an helâl yiyecek temini gibi ko-nularda mahallî otoritelerle ve merkezî hükümetle temas halindedir. United King*dom Islamic Mission. 1962'de Londra'da kurulan birlik başta Londra, Manchester.
Birmingham, Glasgovvve Bradford gibi merkezlerde olmak üzere kırktan fazla şube ve otuz kadar cami ile hizmet gör*mektedir. Cami mescid inşa etme. ço*cuklara dinî eğitim verme, gençler için kamplar düzenleme ve Urduca gibi dilleri öğretme faaliyetleri yanında büyük şube*leri kanalıyla mahallî halkla, belediyeler*le, polis teşkilatlarıyla ve kiliselerle ilişki*ler kurma yolunda da başarılı adımlar atmıştır. Pakistan kökenli Cemâat-i İslâmî'nin öğreti ve felsefesinin etkisinde olan United Kingdom Islamic Mission, Bengladeş'in kurulmasıyla birlikte Da'vetü'l-İslâm adlı ikinci bir cemiyet daha Oluşturmuştur. Müslim World League. Genel merkezi Mekke'de bulunan kuru*luş İngiltere'de 1982 yılında faaliyete baş*lamıştır. Müslüman çocukların dinî eği*timleri, gayri müslimlere İslâm davetinin ulaştırılması, cami, merkez ve okul bina*larının inşası onarımı, İslâm'ı tanıtıcı kon*ferans ve seminerlerin düzenlenmesi ve kitap, broşür dağıtımı gibi alanlarda hiz*met vermekte, müslüman cemaatler ara*sında uzlaştırıcı rol oynamaktadır. United Kingdom Council of Mosques (UKCM). Müslim VVorld League'nin öncülüğünde ve diğer İslâmî teşekküllerin büyük bir kısmının iştirak ve gayretiyle 1984'te ku*rulan konsey camiler arasında koordinas*yonu sağlamış, müslümanlara geniş bir platformda ve çeşitli konularda yardımcı olmuştur. Özellikle 1985 yılında İngiliz hü*kümeti tarafından hazırlattırılan "Educa-tionfor AH" adlı raporda, müslümanların eğitim haklarının kısıtlanması ve diğer dinlerin mensuplarına tanınan hakların kendilerine verilmemesine karşı duyulan tepkiler bu konsey kanalıyla organize edil*miş [35] bu rapora karşı ciddi bir reddi*ye yayımlanmıştır. Son yıllarda faaliyet*leri azalmış görünen konseye bağlı camilerin sayısı 500 dolayındadır. Federation of Students1 Islamic Societies FOSİS. 1962'de müslüman öğrenciler tarafından tebliğ amacıyla kurulmuştur. Üniversite ve kolejlerin büyük bir kısmında şubele*ri bulunan birlik ikisi Londra'da, diğeri Svvansea'de olmak üzere üç yurt ile öğ*rencilere hizmet vermekte, ayrıca onlar için kılavuz kitaplar hazırlamakta, yılda iki büyük konferansla bazı yetiştirici kurslardüzenlemektedir. Islamic Foundation .
1973'te Leicester şehrinde kurulmuş olup amacı İslâmî anlayışın geliştirilip yayılma*sıdır [36] Young Muslims United Kingdom (YMUK). 1984"-te Leeds'te kurulmuştur. Çeşitli faaliyet*lerle gençleri fizikî ve ruhî açılardan ye*tiştirmeye, onları dinî hayatı yaşamaya, İslâmî terbiyeye, yardımlaşmaya teşvik etmekte, sosyal ve bireysel problemleri*ne yardımcı olmaya çalışmaktadır; ayrı*ca Trends adlı bir dergi yayımlamakta*dır. Islamic Cultural Centre and CentralMosque . Londra Regents Park'ta bulunan merkezin yeri 1944 yılında, Kahire'deki Anglikan cemaatine verilen bir kilise arazisinin karşılığı olarak İngiliz hükümeti tarafından tahsis edilmiştir. 1977'de tamamlanan mevcut bina cami, kütüphane, idare birimi ve toplantı sa*lonlarından İbarettir. Kültürel ve dinî fa*aliyetlerin yürütüldüğü merkez binası İn*giltere'de yapılan ilk İslâmî eserlerden biri olması bakımından önemlidir. Gayri müslimlerin de ilgi odağı olan merkez Islamic Culture adıyla bir dergi yayımlamaktadır. Müslim Institute. Merkezi Londra'da bulunan kuruluş çeşitli konferans, semi*ner ve yayıncılık faaaliyetleriyle tanın*maktadır. Bu kuruluşun öncülüğünde Müslim Parliament adıyla bir komite oluşturulmuş, fakat fonksiyon itibariyle hedeflenen noktaya ulaşılamamıştır. Bunların yanında müslümanların çoğunluğunca tasvip edilmeyen Islamic Partyof Britain adlı siyasî bir parti, müslümanlara yardım eden Müslim Aid ve Islamic Relief gibi hayır kuruluşları ve diğer bazı öğren*ci cemiyetleri de mevcuttur. Dünya Müs*lüman Gençlik Teşkilâtı, International Institute of Islamic Thought gibi mil*letlerarası kuruluşlar da İngiltere'de fa*aliyet göstermektedir.
İslâmî sivil toplum örgütlerinin çoğu İn*giliz kamuoyunda ve müslümanlar ara*sında hissedilir bir etkinliğe ulaşamamak*tadır. Bunun başlıca sebebi, kuruluşlarda yer alan kimselerin anavatan lan ndaki di*nî, kültürel ve siyasî sürtüşmeleri burala*ra da yansıtmaları, ayrıca lider konumun*daki kişilerin içinde bulundukları ortamın şartlarını ve İngiliz kültürünün yapısını yeterince bilmemeleridir. Dolayısıyla bun*lar, hem bu ülkede doğup büyüyen çocuk*larının taleplerine cevap verememekte, hem de İngiliz hükümetleri nezdinde ye*terli girişimleri gerçekleşti rememektedir. Ancak son yıllarda genç kuşağın sivil toplum örgütleri kanalıyla ortaya koydu*ğu bazı başarılı faaliyetler dikkat çekmek*tedir.
Din Eğitimi. Ülkede ilkokul, ve ortaokul olmak üzere temel eğitim zorunludur ve müslüman çocuklarının büyük bir kısmı eğitimlerini normal İngiliz okullarında al*maktadır. Din eğitimi 1944 eğitim yasa*sı, 1988 eğitim reformu yasası ve 1993 eğitim yasasına göre verilmektedir. Bu yasaların özünde, diğer belli başlı dinlerin öğreti ve uygulamaları göz önünde bu*lundurulmuş olmakla birlikte okul müf*redatı temelde dinî geleneklerin Hıristiyanlık'tan kaynaklandığının yansıtılması prensibine dayanmaktadır. Yine aynı ya*salara göre her okul, öğrencilerine tama*men veya çoğunlukla Hıristiyanlığa daya*nan günlük toplu âyin sağlamak zorun*dadır.[37] Bu âyinler okuldan okula değişiklik gösterse de hepsinde ic*ra edilmektedir. Müslüman velilerin, ço*cuklarının kanunen âyinlerden muaf tu*tulmasını istemeye hakları olmasına rağ*men çoğunun bu hakkın mevcudiyetini bilmemesinden dolayı çocuklar âyinlere katılmaktadır. Öte yandan okullardaki din dersleri hıristiyan ağırlıklı olduğu gibi İs*lâmiyet hakkındaki bilgiler de genelde hı*ristiyan öğretmenler tarafından verilmek*te, ancak yeteri kadar öğrenci bulundu*ğu takdirde müslümanlar kendi imkânla*rıyla dışarıdan özel öğretmen getirtebilmektedirler. Son yıllarda Islamic Acad-emy of Cambridge Müslim VVorld League, Müslim Educational Trust ve Islamic Foundation gibi kuruluşların gayretleriyle din dersi öğretmenlerinin İslâm hakkındaki bilgilerinin arttırılması ve okutulan din dersi kitaplarının müslü*manların tasvibinden geçmesi gibi husus*larda olumlu adımlar atılmıştır. Yine İngi*liz okullarında müslüman öğrencilere uy*gun yemek çıkarılması, dinî bayramlarda tatil izni verilmesi, okul üniformalarının İslâmî standartlara göre olması ve baş örtüsüne müsaade edilmesi gibi konular*da gelişmeler sağlanmıştır. Ayrıca birçok lise ve kolejde "İslâm" imtihanlarda kre*dili ders kabul edilmiştir. Müslüman aile*lerin çoğu yaz tatillerinde ve hafta son*larında çocuklarını camilerde verilen din dersi kurslarına göndererek okullardaki eksikliği gidermeye çalışmaktadır; ancak maddî imkânların yetersizliği ve öğret*men teminindeki sıkıntı istenilen randı*manın alınmasını güçleştirmektedir.
1944 eğitim yasasının dinî cemaatlere tanıdığı hakka dayanarak hıristiyan ve ya-hudiler gibi müslümanlar da kendi okul*larını kurmaya başlamışlardır. İngiliz eği*tim sisteminin standartlarına uygun şe*kilde faaliyet gösteren, temelde diğerle*riyle aynı müfredatı uygulayan bu okul*larda ayrıca Kur'ân-ı Kerîm, İslâm tarihi ve İslâm dini esasları gibi dersler okutul*maktadır. Müslümanların yoğun bulun*duğu bölgelerde açılan ve sayıları 1998'-de elliye yaklaşan, The Association of Müslim Schools'un koordinasyonundaki bu okulların çoğu kanunda tekeffül edil*mesine rağmen İngiliz hükümetinden malî yardım alamamaktadır. Bunların en tanınmışları Londra'da Islamia Schools, King Fahd Academy, Doğu Londra'da Müslim College of London, Bradford'da Müslim Girl's High School ve Batley'de Zakaria Müslim Girl's High School'dur.Değişik kategoride bir okul ise kuzeybatı*daki Bury şehri yakınlarında bulunan Dârü'i-ulûmi'l-Arabiyyeti'l-İslâmiyye'dir. On altı yaşın üzerindeki öğrencilerin genellik*le yatılı olarak alındığı okulda Kur'an, tef*sir, hadis, fıkıh ve belagat gibi dersler okutulmaktadır.
İngiltere'deki müslümanların çoğunlu*ğunu Sünnîler, onların da büyük bir kıs*mını Hint alt kıtası, Doğu Afrika. Kıbrıs ve Türkiye'den gelen Hanefîler teşkil eder; aralarında az da olsa diğer mezhep men*supları, özellikle de Kuzey Afrika kökenli Mâlikîler bulunmaktadır. Ülkede Sünnî müslümanlar grubundan Hint alt kıtasın*daki iki ekolün takipçileri, Diyûbendîler ve Birîlvîler faaliyet halindedir. Bunların bi*rincisi, Hindistan'ın Diyûbend şehrinde 1866'da kurulan Dârülulûm adlı medre*senin öğretilerini benimseyen gruptur. Bu grubun öğretisi İslâm'ın başta Hindu*izm olmak üzere yabancı etkilerden, bid-'at, hurafe, gelenek ve bâtıl inançlardan arındırılması esasına dayanır.[38] Birîlvîler ise daha çok sûfizme ve onun çeşitli kollarına, bunları temsil eden birtakım şeyh ve pirlere bağlı olup Nakşi-bendiyye. Şâzeliyye, Çiştiyye gibi tarikat mensuplarına yakınlık duyarlar. Diyûben-dîler'e yakın başka bir grup ise "ehl-i ha*dîs" ekolüdür. Londra ve Midlands bölge*lerinde müstakil cami ve medreseleri bu*lunan bu ekolün öncüleri genellikle Suu*di Arabistan'da tahsil görmüş, dolayısıyla oradaki dinî anlayıştan etkilenmiş kişi*lerdir. Kıbrıslı Şeyh Nâzım'ın fikirleri son yıllarda Kıbrıs, Türkiye. Afrika. Hint alt kı*tası ve Uzakdoğu'dan gelen müslüman*lar arasında rağbet görmeye başlamıştır [39] İngilizler arasında da Şeyh Nâzım'ın öğretilerinden etkilenip İslâm'a girenlere rastlanmaktadır. Sayıları çok az olan Şiîler ise Dünya Ehl-i Beyt İslâm Bir*liği gibi kuruluşlar vasıtasıyla faaliyet göstermektedir; ayrıca Londra'da bir de okulları vardır. Yine Londra'da Şia'nın İs-mâilî koluna mensup Ağa Han cemaatiyle Kâdiyânîler'in de (Ahmediyye) birer mer*kezi bulunmakta ve özellikle çok aktif olan ikincisinden radyo, televizyon gibi vasıtaları da kullanarak propaganda faa*liyetleri sürdürülmektedir.
Müslümanların, bu ülkede kalıcı olduk*larını anlamalarından sonra ilk yaptıkları şeylerin başında cami veya mescidler gel*mektedir. Sayıları nüfusa paralel olarak ar*tan ve 1998 yılı itibariyle 1000'e yaklaşan bu ibadethanelerin büyük bir kısmı son*radan mescide dönüştürülmüş eski bina*lar, elli kadarı da cami mimarisinde yapılmış yeni binalar halindedir. Bunlardan bazıları Londra'daki Merkez, Doğu Lond*ra, Süleymaniye, Valide Sultan, Şeyh Nâ*zım ve Azîzİye camileriyle Birmingham, Manchester. Glasgow, Edinburgh, Brad-ford. Gloucester ve Luton gibi şehirlerde*ki merkez camileridir. Birçoğu hem iba*det hem de sosyal faaliyetler için kullanı*lan camilerin inşasında bazı İslâm devlet ve kuruluşları ile kişilerin de katkıları ol*muştur.


Bibliyografya :


Sayyid M. Darsh, Muslims in Europe, London 1980; Muhammad Anvuar, Pakistanis in Britain, London 1985; Nabil Matar, İslam in Britain: 1558-1685, Cambrîdge 1988, s. 127; Moham-mad S. Raza, İslam in Britain, Leicester 1991; J. S. Nielsen, Muslims in Western Europe, Ed*inburgh 1992; a.mlf.. "Great Britain", The Ox-ford Encyclopedia ofthe Modern Islamic World (ed |ohn L. Esposito). Oxford 1995, (I, 69-72; a.mlf.. "United Kingdom Islamic Mission", a.e., IV, 273-274; Islamic Centres and Other Müs*lim Organizations in the United Kingdom and Ireland, London, ts.; P. Lewis, Islamic Britain, London 1994; G. Sarvvar. BrİÜsh Muslims and Schools, London 1994; Ali Köse. Conuersion to İslam, London 1996; Tayfun Atay. Batt'daBİr Maksi Cemaati: Şeyh Nâzım Ktbrısî Örneği, İstanbul 1996, s. 85; Talip Küçükcan. Potitics of Ethntcİty, Identity and Relİgİon: Turkish Mus*lims in Britain, Aldershot 1999; P. Johnstone. "Christians and Muslims İn Britain", Islamo-chrisüana.VU, Roma 1981, s. 167-181; M. Mas-huq Ally. "The Grovrth and Organİzatİon of the Britİsh Müslim Community in Britain", The Bulletin of Christian İnstitutes of Islamic Stu-dies, İV/2, Hyderabad 1991, s. 81-91; Azmi öz-can. "Dârülulûm", DİA, Vlli, 554.

VI. İngiltere'deİslâm Araştırmaları


Avrupa'da İslâm ve Doğu araştırmaları yapan ülkelerin öncülerinden olan İngil*tere, Uzakdoğu ve özellikle Ortadoğu ile çökerken bir dönemde başlatıp daha sonra sömürgeciliğe dönüştürdüğü eko*nomik, askerî ve kültürel ilişkilerini aynı süreçte ilmî araştırmalarla birlikte geliş*tirdi. İngilizlerin İslâm kültürüyle tanış*maları. İbrahim b. Azrâ adlı bir filozofun Endülüs'ün Tuleytula (Toledo) şehrinden Londra'ya gelip orada ders verdiği zama*na (1158-11 59) rastlar. Bunun ardından bazı İngiliz seyyahları Endülüs ve Sicilya'*ya giderek müslümanları, dillerini ve kül*türlerini daha yakından incelediler. Lond*ra'da 1581 'de ticarî amaçlı Levant Com-pany'nin ve 1600'de Doğu Hindistan Şir-keti'nin kurulması İngilizler arasında Doğu'ya karşı duyulan ilgiyi arttırdı. 1632'-de Cambridge ve 1636'da Oxford üniver*sitelerinde Arapça kürsülerinin açılmasıyla da çalışmalar akademik düzeye yüksel*di. Bu üniversitelerden yetişen birçok ilim adamı. Doğu ülkelerini tanımak ve el yazması kitaplara ulaşmak amacıyla burala*ra seyahat ettiler, özellikle Osmanlı ve Bâbürlü devletleriyle olan ilişkiler Arapça'nın yanında Türkçe, Farsça ve diğer Doğu dil*lerinde yapılacak çalışmaların gereğini gündeme getirdi. İngiliz temsilciliklerinin bulunduğu İstanbul. İzmir, Halep ve ba*zı Hint şehirleri şarkiyat çalışmaları için önem kazandı.
İngiliz üniversitelerinde okutulan klasik Arapça ve Farsça önceleri daha sistemli bir çalışmanın alt yapısını oluşturmak amacıyla gramer, sözlük ve yazmalar üze*rinde yoğunlaştırıldı. Bu alanda hizmet verenler arasında ilk Farsça grameri ya*yımlayan John Gravesile(ö. 1652) rahip Edvvard Pococke (ö. 1691) dikkat çeker. Pococke. Arapça'yı beş yıl yaşadığı Halep'*te öğrenmiş, dönüşünde Oxford'da hoca*lık yapmış ve bu seyahatinde topladığı 400 kadar nâdir yazmayı Bodleian Li-brary'ye vermiştir. Üniversitelerde Arap*ça okutulmasına başlanmadan önce İn*giltere'de ilk defa bu dil üzerine çalışma*lar yapan, dokuz ciltlik bir Arapça- Latince sözlük hazırlayan ve Cambridge ile 0x-ford'da Arapça kürsüleri kurulmasını öne*ren rahip VVilliam Bedvvell (ö. 1632) ilk İn*giliz şarkiyatçısı olarak tanınır. Bu alanda ilk ilmî çalışmaları başlatan Bedwell ve Pococke'nİn din adamı olmaları İngiliz şarkiyatçılığında din etkenini öne çıkar*mıştır.
XVIII. yüzyılın başlarındaki şarkiyat ça*lışmalarında Thomas Hyde. Simon Ockley ve Kur'an'ın ciddi anlamda İlk İngilizce tercümesini yapan George Sale öne çık*mışlardır. Bu yüzyılın İngiliz şarkiyatçılığı açısından en önemli olayı. Sir VVilIiam Jo-nes'un 1784'te çeşitli araştırmalara des*tek olan The Asiatic Society of Bengal ce*miyetini kurmasıdır. Arapça ve Farsça bi*len Jones, ayrıca meşhur Farsça grame*rini kaleme almasının yanında birçok çeviri ve neşir yaptı. Doğu Hindistan Şirketi de yaptırdığı Arapça, Farsça, Türkçe ve Hintçe çalışmalarıyla İslâm araştırmala*rında büyük pay sahibi oldu. Bu faaliyetler Hindistan'da göreve tayin edilen İngiliz diplomat, asker ve misyonerlerinin bir şar*kiyatçı gibi davranmalarını sağladı. Farsça çalışmalarıyla tanınan Francis Gladvvin, Bengal ordusunda subaydı. Hindistan'ın ilk valisi Warren Hastings topladığı yaz*maları Doğu Hindistan Şirketi'ne verdi. Şirketin İran'da bulunan temsilcileri de bu ülkenin dil ve kültürüyle ilgileniyorlardi. Kaçar hanedanı döneminde İngiltere'*nin İran'la olan ilişkileriyle birlikte bu araş*tırmalar da gelişti. Sir John Malcolm ünlü eseri History of Persia'yı bu dönemde kaleme aldı. Ayrıca VVilliam Ouseley, Rob-ert Ker Porter. James Baillie Fraser gibi İngiliz seyyahları gezilerinde bölgeyi tanı*tan seyahatnameler yazdılar. Diğer bölge*leri dolaşan seyyahların da şarkiyat çalış*malarında etkin rol oynadıkları görülür. Oxford'da Arapça öğrendikten sonra Su*riye. Filistin. Mısır ve Sudan bölgelerinde uzun süre dolaşan ve -söylendiğine göre-müslüman olduktan sonra Kahire'de ölen İsviçre asıllı Johann Ludwig Burckhardt çok sayıda yazma topladı ve özellikle Su*dan'ı anlatan bir seyahatname kaleme aldı.
XIX. yüzyılda Arap dünyası ile İngiltere arasında başlayan siyasî ilişkiler Arabistik ve İslâm tarihi çalışmalarında yeni bir dö*nem başlattı. 1823'te şarkiyat araştırma*larını destekleyen The Royal Asiatic Soci-ety'nin kurulması ve 1836'da Londra Üni-versitesi'nde Arap Dili ve Edebiyatı Kür-süsü'nün açılması. İngiliz şarkiyatçılarının özellikle Arapça kitapların neşir ve basıl*masında daha önemli bir pay almasını sağladı. Bu yüzyıl İngiliz şarkiyatçılığının doruğa ulaştığı bir dönem oldu. Arapça sahasındaki çalışmalarıyla Edward VVil*liam Lane, Cambridge'in Arapça hocası Edvvard Henry Palmer, Hindistan'da İngi*liz ordusunda subay olan VVilliam VVright, yine Hindistan'da ve Mısır'da subay ola*rak bulunan Richard Francis Burton bu dönemin Önde gelen Arabistler'idir. Aynı yüzyılda Türk dili ve edebiyatı çalışmaları da ilk defa akademik düzeyde başlamış ve sözlük dalında Sir James Redhouse, Osmanlı şiir tarihi dalında da Elias John W. Gibb öncülük etmişlerdir.
XX. yüzyılın başlangıcından itibaren yoğunlaşan İngiltere'deki İslâm ve Doğu araştırmaları Sir VVilliam Muir, Sir Thomas VValker Arnold, Stanley Lane-Poole, Guy le Strange, David Samuel Margoliouth. Reynold Alleyne Nicholson, Richard Bell. Arthur John Arberry. Sir Hamilton Alex-ander Roskeen Gibb, John A. Böyle. Montgomery VVatt. Bernard Lewis, Clifford Edmund Bosvvorth, Alfred Guillaume, Edvvard Evan Evans-Pritchard, Douglas Morton Dunlop ve Peter Malcolm Holt gibi şarkiyatçılar tarafından sürdürüldü. Bu asrın İlk yarısında İngiliz üniversitele*rindeki şarkiyat enstitü ve kürsülerinin hızla artması dikkat çeker. 1917'de Lond*ra Üniversitesi'ne bağlı olarak School of Oriental Studies açıldı. 1938'de ilgi alanı genişletilen ve adı The School of Orientaland African Studies SOAS olarak değiş*tirilen bu okul şarkiyat çalışmalarının ya*pıldığı en yoğun merkez haline geldi. Şar*kiyatla ilgili merkezlerin hızla çoğalması, hemen hemen İslâm dünyasının bütün dilleriyle ilgilenilmeye başlanmasını bera*berinde getirdi. Modern anlamdaki Tür*koloji çalışmalarına da bu dönemde hız verildi. Halil Hâlid Bey'in Cambridge'de 1902-1911 yıllan arasında Türkçe okut*masından sonra kurulan birçok kürsü ve enstitüde Türk dili, tarihi ve kültürü üze*rine araştırmalar yapıldı. Halen Londra, Durham, Edinburgh, Oxford, Cambridge ve Manchester üniversitelerine bağlı Or*tadoğu araştırma merkezlerinde Türko*loji çalışmalarına önemli bir yer ayrılmak*tadır.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra 1947'de "Scarbrough Report" adında, İngiltere üniversitelerindeki şarkiyat araştırmala*rını düzenleyen bir raporun yayımlanma-sıyla çatışmalar yeni bir şekil aldı. Lord Scarbrough'un başkanlığında bir komis*yonun hazırladığı raporda. İngiltere'nin çıkarları olan bölgelerle ilgili şarkiyat ça*lışmalarında diğer devletlere kıyasla geri kaldığı belirtilerek bir millî mesele olan bu alana daha fazla yatırım yapılması istendi ve bu istek hükümet tarafından kabul edildi. Scarbrough raporunun bir başka etkisi de kütüphanelerin imkânla*rının arttırılması oldu. Böylece School of Oriental and African Studies'inki başta olmak üzere bütün şarkiyat merkezleri*nin kütüphanelerinde^ İslâm araştırma*larıyla ilgili eserler hızla çoğaldı ve yüz binlere ulaştı. 1960'ta "Hayter" adlı ikinci bir raporla üniversitelerdeki şarkiyat ça*lışmaları bir program altına alındı. Ancak 1980'lerden itibaren uygulamaya konu*lan ekonomik politikalar gereği devletin yüksek öğretime sağladığı desteklerde kısıtlamalara gidilmesinden İslâm araş*tırmaları da etkilendi ve İngiltere bu alan*daki öncülüğünü yavaş yavaş kaybetme*ye başladı. Burs ve ödeneklerin daraltıl*masının etkisiyle pek çok üniversite fa*aliyetlerini devam ettirebilmek için özel*likle İslâm ülkelerinden gelen öğrencilerin ödedikleri ücretlere dayanmaya mecbur oldu. Ayrıca bazı Ortadoğu ülkeleri, çeşitli üniversitelerde finanse ettikleri kürsüler vasıtasıyla bu çalışmalara destek verme*ye başladılar. Buna karşılık öğrenim kali*tesi gittikçe düşmekte ve bazı öğretim üyeleri Amerika ve Kanada gibi ülkelere gitmektedirler. Günümüzde pek çok üni*versitede İslâm ve şarkiyat çalışmaları bu tür olumsuzluklara rağmen devam etmekte ve üniversitelerin dışında da As-sociation of British Orientalists, British Society for Middle Eastern Studies. Mid-dle East Center for Arabic Studies, Cen*tral Asian Research Center ve Islamic Culture Center gibi müstakil araştırma kurumlan bulunmaktadır. Halen çıkmak*ta olan süreli yayınların başlıcalan Lon*don Oriental Series (London), Annaual Report of the British Academy (Lon*don), Asia Majör(London), British Mu-seum Querter/y(London), Bulletin of the British Society for Middle Eastern Studies (Oxford), Bulletin of the School of Oriental and African Studies (Lon*don), The Islamic Ouarterly (London), Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britainn and /reJand (London), ve Middle Eastern Studies'dır (London).
İngiltere'de birçok kütüphane Arapça, Farsça ve Türkçe yazmalar açısından son derece zengin olup bunların başında Brit*ish Museum, İndia Office Library, Oxford Bodleian Library ve Royal Asiatic Society Library gelmektedir.


Bibliyografya :


A. J. Arberry. British Orientalists, London 1943; İsmail Soysal - Mihİn Eren, Türk İncele*meleri Yapan Kuruluşlar, Ankara 1977, s, 136-150; Necîb el-Akîkî, el-Müsteşrikün, Kahire 1980, II, 7-178; J. P. C. Auchterlonie, "British Library Collections in Islamic Studies and Problems of Acquisition", Nem Books Ouar*terly, London 1981, 1/2-3, s. 29-37; J. D. Lat-ham. "Arabic and Islamic Studies", a.e., 1/2-3, s. 37-45; Misel Cuhâ. ed-Dirâsâtü'l-cArabiyye ue'l-İstâmİyye fi Aorûba, Beyrut 1982, s. 15-80; M. Rodinson, Europe and the Mystique of İslam (tre. R. Veinus). London 1988, s. 83-109; A. Hourani, İslam in European Thought, Lon*don 1991, s. 1, 13, 15-19, 33-34; G. A. Russel. "The Seventeenth Century; The Age of Ara*bic", The Arabic Interest ofthe tiatural Phiios-ophers in Seuenteenth Century England (ed. G A. Russel). Leiden 1994, s. 1-19; P. M. Holt. "Background to Arabic Studies in Seventeenth Century England", a.e., s. 20-29; G. J. Toomer, Eastern Wise Dome and Learning, Oxford 1996, s. 53-104; V. L. Menage v.dğr., "Middle Eastem Studies in British Universities", BSMES, 1/1 (1974). s. 7-14; 11,1/2 (1975), S. 84-102.
 
Üst Alt