• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Adıyaman

Tarih Öğretmeni

Sultan
Yönetici
Sultan
Katılım
11 Mar 2009
Mesajlar
8,755
Puanları
113
Konum
Yeryüzü
Web sitesi
www.tarihbilinci.com
ADIYAMAN


Güneydoğu Anadolu bölgesinde şehir ve bu şehrin merkez olduğu il.

Güneydoğu Toroslar'ın Malatya dağları adı verilen kesiminin güney eteklerinde, deniz seviyesinden 725 m. yükseklikte kurulmuştur. Anadolu'nun en eski yerleşim alanlarından biri olan Adıyaman'ın eski adı Hısnımansûr'dur. Kaynaklarda, VII. yüzyılda buraya gelen Emevî kumandanlarından Kays kabilesine mensup Mansür b. Ca'vene'ye izafetle bu ismin verildiği zikredilmekte ise de başka bir rivayete göre bu isim Abbasî Halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'un adından gelmektedir. Ayrıca, Hârûnürreşîd'in halife olmadan önce burayı yeniden imar ve inşa ettirdiği de bilinmektedir. Adıyaman ismi ise Cumhuriyet’ten sonra verilmiş olup menşel hakkında bir kayda rastlanamamıştır.

Bölgede Pirin, Zey. Haydaran, Palanlı ve Gümüşkaya'da yapılan kazılarda tarih öncesi medeniyetlere ait çeşitli kalıntılar bulunmuştur. Bunlardan. Adıyaman ve çevresinin sırasıyla Hitit, Hurri, Mitanni, Kummuh. Âsur, Pers, Komma-gene krallıkları ile Roma ve Bizans hâkimiyetine girdiği anlaşılmaktadır. İlk İslâm akınlarına ise Hz. Ömer zamanında başlanarak asıl fetih hareketleri 670'e doğru Emevî Halifesi Muâviye devrinde gerçekleştirildi ve Adıyaman. Samsat. Besni ve çevresi ele geçirildi. 758'de Abbasî hâkimiyetine giren Hısnımansûr, X. yüzyılda yeniden Bizanslılar'a geçti ve Türkler'ce ilk defa 1066'da Selçuklu kumandanı Gümüştekin tarafından alındı. Bundan sonra zaman zaman Artuklu, Eyyûbî ve Selçuklular'ın hâkimiyeti altına girdi. daha sonra Osmanlı idaresine kadar Moğol. Akkoyunlu. Dulkadır Beyliği ve Memlüklü idarelerinde kaldı. Osmanlı hâkimiyetine ilk girişi I. Bayezid devrinde olmakla birlikte [743] Yavuz Sultan Selim tarafından 1515'te Diyarbekir'in fethi sırasında kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı. Osmanlı idarî teşkilâtında Besni'nin bir nahiyesi iken 1519'dan itibaren Gerger, Kâhta ve Besni ile birlikte Maraş eyaletine bağlı sancaklar arasında yer aldı. 1531 yılında Elbistan sancağına bağlı bir kaza haline getirilen Hısnımansûr, 1563'te yeniden Maraş'a bağlandı ve muhtemelen XIX. yüzyıla kadar bu teşkilât içinde kaldı. Tanzimat'tan sonraki idarî düzenlemelerde 1841'de kaza. 1849'da Diyarbekir vilâyetine bağlı bir sancak durumuna getirildi. 1859'da Malatya sancağına, 1883'te de Ma'mûretülazîz (Elazığ) vilâyetine bağlandı. Cumhuriyet'e kadar bu statüde bulunan Hısnımansûr, 1923'ten 1954 yılına kadar Malatya'nın ilçesi olarak kaldı; 22 Haziran 1954'te Besni. Gerger ve Kâhta ilçeleriyle on altı nahiyeden oluşan bir il durumuna getirildi. Daha sonra Çelikhan. 1958'de Gölbaşı. 1960'ta da Samsat ilçe yapılarak Adıyaman'a dahil edildi.

Araplar'la mücadeleler dolayısıyla Bizans tarafından boşaltılan Adıyaman ve çevresine Türkler'in ilk girişi XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başlamıştır. Türkmen beylerinden Hanoğlu Hârûn et-Türkmân’nin, emrindeki Türkmenler'le Kuzey Suriye hâkimiyeti için Bizans'a karşı yaptığı mücadelelerden sonra, asıl tesirli baskılar 1066'da Bekçioğlu Emîr Afşin kumandasında gerçekleştirildi. Bundan sonra yöre konar göçer Türk grupları tarafından iskâncı açıldı; Artuklular zamanında ise tamamen Türkmenlerle doldu. Nitekim kaynaklardan. Osmanlılar zamanında bölgede Bozkoyunlu, Heriklü. Dimleklü, Har-dallu. Beğmişlü, Eymir ve Beydili Türkmenleri'ne mensup aşiretlerin yer aldığı tesbit edilmektedir. Osmanlılar tarafından 1519 yılında yapılan ilk tahrirde müslüman nüfusun 1000 dolayında, gayri müslim nüfusun ise 400 civarında olduğu görülmektedir. Ayrıca seksen beş köye sahip olan Hısnımansûr'un 400'ü gayri müslim olmak üzere toplam nüfusu yaklaşık 6400 idi. Bu tahrire göre kasabada şu mahalleler bulunmaktaydı: Paşa Sevindik Mescidi, Eslemez Bey Camii, Hacı Cafer Bey Camii. Mustafa Mescidi, Halevî Mescidi ve Şehreküstü mahalleleri. Öte yandan 1530 yılına ait diğer bir tahrirde Hısnıman-sûr'daki vakıfların kaydedildiği görülmektedir. Bunlardan. Ziyaret köyünde bir zaviyesi olduğu bildirilen ashâb-ı kiramdan Ebû Zer el-Gıfârî ve onunla şe-hid olduğu Tahrîr Delferihde kaydedilen Nûreddin Dede ile Mûsâ Baba zaviyeleri ve vakıfları, ayrıca Durak b. Alâüddevle Bey Camii, Şeyh Abdurrahman Erzincânî Mescidi ve Zaviyesi, Eslemez Bey Zaviyesi, Ebü'1-Vefâ Zaviyesi, Hacı Mûsâ Zaviyesi, Gurgan Dede Zaviyesi. Çanakçı Dede Zaviyesi vakıfları ve yine Ebû Zer el-Gıfârî ile şehid olduğu belirtilen Mahmud Ensârî Türbesi vakıfları sayılabilir. XVII. yüzyılda bölgeyi ziyaret eden Evliya Çelebi ise, Türk-menler'le meskûn yetmişten fazla köyün bulunduğunu söylediği Hısnımansûr'un siyah ve beyaz taşlardan yapılmış bir kalesi ile bu kale içinde kırk hane ve bir caminin yer aldığını kaydeder.

1871’de Akçadağ. Küme. Kümecik. Hekimhan, Ayvalıdere ve Hasan Çelebi nahiyelerinden meydana gelen Hısmansûr kazasının toplam 317 köyü ve 24.318 müslüman, 932 gayri müslim erkek nüfusu vardı. [744] Yine 1883-1884'te 16.155 müslüman, 1355 gayri müslim erkek nüfusu bulunuyordu. [745] 1894'te ise bu sayı, erkek ve kadın olarak 32.804 müslüman. 2367 gayri müslim olmak üzere toplam 35.171 idi. Adıyaman'ın 1954'te il olmasıyla birlikte ilin merkezi olan şehrin nüfusunda da belli bir artış görülmüştür. Nitekim 1927 yılında yapılan Cumhuriyetin ilk nüfus sayımında henüz 9000'i bile bulmayan İ8644) nüfus, ilk defa 1935'te 10.000'i aştı; ancak il merkezi oluncaya kadar hep 10.000 civarında kaldı. İl merkezi olduktan sonraki sayımda (1955) nüfusu 14.000'e çok yaklaştı. 1960'ta 15.000'İ. 1970'te 30.000'i. 1980'de 50.000'i aşan nüfus 1985 sayımında 70.000'i geçti (71.644).

Nüfus büyük ölçüde tarımla uğraşır. Ayrıca sayıları kırk ikiye ulaşan kuyulardan petrol elde edilmektedir. İl genelinde en çok tahıl, pamuk, tütün, antep fıstığı ve üzüm ile deri üretilir. Son yıllarda bölge kalkınması çerçevesinde, GAP adıyla anılan Güneydoğu Anadolu Projesi'nin gerçekleştirilmesiyle büyük bir ziraî gelişme olacağı tahmin edilmektedir.

Adıyaman birçok tarihî esere sahiptir. Bunların en önemlilerinden biri, turistik bir niteliği olan Nemrut Dağı Tapınağı'dır. Emevî kumandanı Mansür b. Ca'vene tarafından yaptırılan Adıyaman Kalesi ile Besni, Gerger, Kâhta, Keysun ve Samsat kaleleri ise bugün harap bir haldedir. Dulkadıroğlu Alâüddevle Bozkurt Bey tarafından yaptırılan Ulucami, 1557 yılında Hacı Abdülganî tarafından inşa ettirilen Çarşı Camii, 1638'-de İbrahim Bey'in yaptırdığı Eski Saray Camii, 1768'de inşa edilen Kab Camii. 1720'de yapılan Yeni Pınar Camii başlıca tarihî eserler arasında sayılabilir. Diyanet İşleri Başkanlığı'na ait 1989 yılı istatistiklerine göre Adayaman'ın il ve ilçe merkezlerinde yetmiş üç, köylerinde ise 373 cami bulunmaktadır. GAP çerçevesinde inşa edilen Atatürk Barajı'nın suları altında kalacak birçok tarihî eser ise kurtarma çalışmaları içerisine alınmıştır.

Adıyaman şehrinin merkez olduğu Adıyaman ili Malatya, Elazığ, Diyarbakır, Şanlıurfa, Gaziantep ve Kahramanmaraş illeri ile kuşatılmıştır. Merkez ilçeden başka Besni, Çelikhan, Gerger, Gölbaşı. Kâhta ve Samsat olmak üzere altı ilçeye ve yirmi iki bucağa ayrılmıştır; sınırları içerisinde 349 köy bulunmaktadır. 7614 km2 genişliğindeki Adıyaman ilinin 1985 sayımına göre nüfusu 430.728, nüfus yoğunluğu ise elli yedi idi. [746]



Bibliyografya


1- BA. TD, nr. 71.

2- nr. 156.

3- Belâzürî, Fütûhu'l-büidân (nşr Rıdvan Muhammed Rıdvan], Beyrut 1403/1983.

4- Belâzürî, (trc Mustafa Fayda). Ankara 1987.

5- Urfatı Mateos Vekayinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136-1162) (nşr. ve trc. Hrant D Andreasyan), Ankara 1987.

6- Yâküt. Mu'cemü'l-büldân, Beyrut 1955.

7- Âşıkpaşazâde. Târih Inşr. F. Giesel, Lelpzig 1929.

8- Evliya Çelebi, Seyahatname, III, 169.

9- Ma'mûretülazîz Salnamesi, sene 1301.

10- Diyarbekir Salnamesi, sene 1312.

11- Kâmûsü'i-a'lâm, III, 1926.

12- Ernst Honigmann, Bizans Deuleti'nin Doğu Sının (trc. Fikret Işıltan). İstanbul 1970.

13- Osman Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 1980.

14- Türkiye'de Vakıf Âbideler ve Eski Eserler, Ankara 1983.

15- Ali Sevim, Suriye ve Filistin Selçukluları Tarihi, Ankara 1983.

16- Ali Sevim, “Diyarbekir Bölgesinin Büyük Selçuklu İmparatorluğu'na Katılması”, Atatürk Konferansları 1971-1972, Ankara 1975.

17- Besim Darkot. “Hısn Mansûr”, İA, V/l.

18- F. Taeschner. “Adıyaman”, El2 (lng.), I, 199-200. [747]
 

atos4ever

Acemi Üye
Katılım
29 Eki 2010
Mesajlar
2
Puanları
0
Yaş
30
İşte Benim İlim :)
 
Üst Alt