• Kaynak menüsünden dosya indirebilmek istiyorsanız lütfen forum kullanım bilgisini okuyunuz

Abdürreşid Mehdi

  • Konbuyu başlatan Aslı
  • Başlangıç tarihi
  • Cevaplar : 0
  • Görüntüleme : 991

Aslı

Usta Üye
Emekli
Katılım
11 Mart 2009
Mesajlar
10,457
Tepkime puanı
418
Puanları
83

İtibar:

MEHDÎ, ABDÜRREŞÎD


(1880-1912) Tatar siyaset ve fikir adamı.

Kırım'ın kuzeyindeki Or (Perekop) böl*gesinde fakir bir köylü ailesinin oğlu ola*rak dünyaya geldi. Amcasının yardımıyla, Kırım Tatar çocuklarını Ruslaştırmak için Ruslar tarafından Akmescid'de açılmış olan Tatar Öğretmen Okuiu'nda öğrenim gördü ve 1902'de buradan mezun oldu. Karasubazar'a yerleşerek öğretmenlik yapmaya başladı. İnkılâpçı ve liberal Rus çevreleriyle ilişki kurdu ve bu çizgideki Rus gazetelerine makaleler yazdı. Bir müddet sonra çevresinde, çoğunluğu kendisi gibi Tatar Öğretmen Okulu mezu*nu öğretmenlerden oluşan bir grup mey*dana geldi. Bu gençler, Rus inkılâpçı ha*reketlerinin etkisinde kalarak Rusya İm-paratorluğu'nun sömürgeci siyaseti ne*ticesinde topraksızlaştırılarak sefalete ve cehalete sürüklenen Kırım Tatar halkının dertlerine bir çözüm arayışı içine girdiler. Kırım'ın Karasubazar, Bahçesaray, Ak-mescid, Yalta ve diğer şehirlerinde gizli hücreler kuran Kırım Tatar aydınları Rus polisinin kendilerine verdiği isimle "Genç Tatarlar" (Yaş Tatarlar) olarak tanındı.

Genç Tatarlar oturmuş bir ideolojiye sa*hip, gerçek anlamda merkezî bir teşkilât haline dönüşemediierse de AbdÜrreşîd Mehdî (Mediyev) tartışmasız en önde ge*lenleriydi ve çeşitli Tatar hücre ve grupla*rının irtibat merkezi durumundaydı. Kı*rım Tatarlan'nm ezici çoğunluğunu oluş*turan köylü kesiminin İçinde bulunduğu feci duruma vâkıf olan Mehdî, toprak me*selesinin Kırım Tatarlan'nın en âcil prob*lemlerinden olduğunun idraki içindeydi. Bu sebeple siyasî görüşlerinin odak nok*tasını toprak meselesinin teşkil ettiği Rus Sosyalist İnkılâpçılar Partisi'rıe derin sem*pati duymaktaydı. Aynı şekilde Kırım'daki Rus sömürgeciliğinden ve çarlık sistemin*den kurtuluşun da ancak inkılâpla müm*kün olabileceğine İnanıyordu, inkılâbın gerçekleşebilmesi için de Rus inkılâpçı fırkalanyla iş birliği yapmak gerektiğini savunuyordu. Fakat Rus inkılâpçı parti ve gruplarından çok önemli bir fark olarak Mehdî'nin inkılâpçılığının ve çarlığa karşı mücadele kararlılığının çıkış noktası mil*liyetçilikti. Mehdî ve diğer Genç Tatarlar, Kırım Tatariarfnın uyanması ve bilinçlen*mesinin şartı olan millî mekteplerin her seviyede açılması ve yaygınlaştırılmasını istiyorlardı. Bundan dolayı Kırım'da İsmail Bey Gaspıralı tarafından başlatılan millî maarif ve aydınlanma hareketini destek*liyorlardı. Bu hareketin 1905 sonrasında büyük hız kazanmasında ve rüşdiyelerin açılmasında Genç Tatarlar'ın büyük rolü oldu. Genç Tatarlar, Gaspıralı'nın millî eğitim ve diğer meselelerdeki düşünce*leriyle mutabık bulunmalarına rağmen Özellikle siyasî hareket açısından ondan ayrılıyorlardı. Gaspıralı'nın tedbirli dav*ranmasına karşılık Genç Tatarlar. Rus Çarlığı'na karşı yer altı faaliyeti metotla*rıyla doğrudan mücadeleyi ve bunu ger*çekleştirmek üzere Rus inkılâpçılarıyla iş birliğini savunuyorlardı.

Mehdî, halk arasında kazandığı şöhret sayesinde 1906'da Karasubazar belediye başkan yardımcılığına, ertesi yıl da bele*diye başkanlığına seçildi. Böylece Rus ha*kimiyetindeki Kırım'da Bahçesaray dışın*daki bir şehirde halktan gelme bir kişi ilk defa belediye başkanı oluyordu. Kısa ara*larla hayatının sonuna kadar belediyedeki görevine devam eden Mehdî. Kırım Ta-tarları'na sağladığı hizmetlerle büyük ün kazandı. Onun önderliğinde 1906 Mayısında Karasubazar'da çıkmaya başlayan Varan Hadimi adlı gazete Genç Tatar-lar'm yayın organı oldu. Vatan Hadimi, Gaspıralı'nın Tercuman'ından sonra Kı*rım'da çıkan ikinci Türkçe gazete idi; fa*kat siyasî ve içtimaî konulardaki radikal çizgisiyle Tercüman'dan ayrılıyordu. Bu sebeple polisin ve sansürün daimî baskısı altındaydı, sürekli ara vermek zorunda kaldığı yayım hayatını ancak 1908'e ka*dar sürdürebildi. Bununla birlikte özellik*le Abdürreşîd Mehdî ve Hasan Sabri Ay-vaz'ın yazılarıyla Vatan Hadimi, Kırım Tatarları'nın millî şuurlarının ve milliyet*çiliklerinin belirlenmesinde önemli rol oy*nadı. Gazetenin vurguladığı ana husus, kesin olarak belirli bir vatan kavramı İle ifadelenmiş bir Kırım Tatar millî hüviye*tiydi. Diğer bir ifadeyle Kırım, Kırım Ta-tarlan'nın tek vatanıydı ve bu vatan üze*rinde Kırım Tatarlan'nın tarihten gelen vazgeçilmez siyasî haklan vardı. Kırım'ın Türk ve müslüman halkının millî çizgisi*nin nihaî istikameti bu şekilde kesin hat*larıyla belirlenmekteydi. Bu yönelişin bir özelliği de Kırım Tatarlan'nın etno-len*güistik ve dinî açıdan mensup olduğu ge*niş Türk ve İslâm dünyasının reddini de*ğil tam aksine bu geniş mensubiyetin tam bir teyidini ve bütünleşmeyi ifade etme*siydi. Bu açıdan Vatan Hadimi de Ter*cüman gibi Türk halklarını birleştirecek ortak edebî Türkçe'yi savunuyor ve açık bir İstanbul Türkçesi'yle neşrediliyordu. Tercüman gibi, geniş haber ve yorum*larıyla Vatan Hadimi de okuyucularını Türk ve İslâm dünyasının her tarafıyla ilgilenmeye ve bütünleşmeye davet edi*yordu.

Kırım'ın müslüman ahalisi arasından milletvekili seçilebilmesini fevkalâde zor*laştıran karmaşık seçim sistemine rağ*men Mehdî, 1907'de II. Rusya Puması'na Kırım'ın bağlı bulunduğu Tavrida eyaletin*den milletvekili seçildi. Böylece Rus Sos*yalist İnkılâpçılar'a daha fazla sempati duymasına rağmen kendisiyle çalışmak isteyen ve Kırım'da güçlü olan Katet Par-tisi"nin listesinden Rus ve Ukrain seçmen*lerin de büyük ölçüde oylarını alarak Du*ma'ya girdi. Duma'da Rusya Türkleri'nin birleşik grubu olan müslüman fraksiyonu*na katılarak sekreterliğini yaptı. II. Rusya Duması çarlık rejiminin iki ay sonra bu*rayı kapatmasıyla son buldu. Fakat Mehdî Duma'da yaptığı, büyük yankılar uyandı*ran faaliyetleriyle dikkatleri üzerine çek*ti. Bilhassa 22 Nisan 1907'deki meşhur konuşmasında çarlık rejiminin Kırım'ı iş*galinden beri izlediği toprak gaspları ve sömürgeleştirme siyasetini belgelerle or*taya koyarak şiddetle protesto etti; Kırım Tatarları ile birlikte bütün Rusya Türk ve müslümanlarının ihlâl edilen haklarını ce*surca savundu. II. Rusya Duması'nın ka*patılmasının ardından faaliyetleri sıkı po*lis takibatına uğradığından siyasî çalış*maları güçleşti. Bu sebeple mesaisini Karasubazar Belediyesi'ndeki çalışmalarına ve maarif faaliyetlerine teksif ettiyse de yakalandığı tüberküloz hastalığından kur-tulamayarak24 Mayıs 1912'de Karasuba-zar'da vefat etti. Hayatının son yıllarında yazdığı Kırım Tatar tarihi yayımlanama-dan kaldı, elyazmaları da Sovyet rejimi za*manında ortadan kayboldu. Abdürreşîd Mehdî'nin siyasî ve fikrî faaliyeti çok kısa bir dönem içine sıkışmasına rağmen Genç Tatarlar hareketinin Kırım Tatarları'nın daha sonraki millî faaliyetleri üzerinde çok Önemli ve kalıcı tesirleri oldu.


Bibliyografya :


Tercüman (Bahçesaray] koleksiyonu (1905-1912]; Vatan Hadimi (Karasubazar) koleksi*yonu (1906-1909); Gosudarsluennaya Duma. Vtoroy Sozıu. Stenografıçeskie otçyotı. 1907 god. Sessİya utoraya, S. Peterburg 1907, ], tür.yer.; Ediğe Kırıma!, Der Nationale Kampf der Krimtürken, Emsdetten 1952; Hakan Kı*rımlı, Naüonal Moüemenls and National Iden-Üty Among the Crimean Tatars (1905-1916), Leiden 1996; a.mlf., Kırım Tatarlarında Millî Kimlik oe Millî Hareketler (1905-1916), Anka*ra 1996; Şamil Alâdin. "Bizim İftiharımız", Yıl*dız, sy. 5, Taşkent 1987, s. 43-50. Hakan Kırımlı
 
En Çok Görüntülenen Konular
  • Mizancı Murat
  • Mehmedkuluzâde Celil
  • Ziya Gökalp
  • Farabi
  • Emir Şekib Arslan
  • Mehmet İzzet
  • Aynı Kategoriden Son Konular
  • Mizancı Murat
  • Mirza Melkum Han
  • Miras Kamil
  • Mîr Said Sultan Galiyev
  • Tüm sayfalar yüklendi.
    Üst Alt