Mirhand

[Aslı]

MÎRHÂND


Hamîdüddîn Muhammed Mîrhând b. Burhâniddîn Hâvendşâh b. Kemâliddîn Mahmûd Herevî (ö. 903/1498) Timurlular devri tarihçisi.

Vefat ettiğinde altmış altı yaşında oldu*ğuna göre 837'de (1433-34) ve muhte*melen Belh'te doğmuş olmalıdır. Buha-ra'dan Belh'e göç eden bir seyyid ailesine mensuptur. Babası Seyyid Burhâneddin Hâvendşâh tahsil için geldiği Belh'e yer*leştikten sonra Herat'a gidip Şeyh Bahâ eddin Ömer'e intisap etti. Ali Şîr Nevâî'-nin kendisinden takdirle söz ettiği Seyyid Burhâneddin şeyhinin ölümü üzerine tek*rar Belh'e dondu ve orada vefat etti. Üç oğlundan biri olan Mîrhând, ilköğrenimi*ni muhtemelen Belh'te gördükten sonra Herat'a gitti ve eğitimini burada tamam*ladı. Genç yaşta Ali Şîr Nevâî'nin dikkatini çekmeyi başardı. İnşâ sanatındaki maha*reti ve tarihe karşı büyük merakına rağ*men Mîrhând, gençliğini eğlence meclis*lerinde geçirdiğinden eser yazmaya vakit bulamamıştı. Nevâî'nin Herat'ta bulunan İhlâsiye Hankahı'nı kendisine tahsis et*mesi üzerine Ravzatü'ş-şafâ 11 adlı eseri*ni yazmaya başladı. Çalışmasını kısa za*manda tamamladığı bilindiğine ve 873'e (1469) kadar gelen olayları kapsayan V ve VI. ciltlerde, telif işini 899 (1494) yılı sonlarında sürdürmekte olduğuna dair bazı ifadeler kullandığına [778] göre eseri ömrünün son yıllarında yaz*mış olmalıdır. VI. cildin hatimesinde ağır hasta olduğunu ifade eden Mîrhând. 901'-de (1496) Herat civarında ziyaret yeri olan Gâzergâh'ta inzivaya çekilip vaktini iba*detle geçirmeye başladı. Bir yıl sonra felç geçirdi ve Herat'a götürüldü. 2 Zilkade 903'te [779] veya 2 Receb 903'te [780] vefat etti ve Şeyh Bahâeddin Ömer'in türbesine defne*dildi.

Mîrhând, Ali Şîr Nevâî'ye ithaf ettiği Ravzatü'ş-şafâ' fî sîreti'l-enbiyâ' ve 7-mülûk ve'1-hulefâ3 adını taşıyan yedi ciltlik genel mahiyetteki tarih kitabı ile tanınmıştır. Eserin VII. cildi ölümünden sonra kızından torunu Hândmîr tarafın*dan tamamlanmıştır. Müellif, I. ciltte tari*hin faydalan ve eserinde kullandığı kay*nakları zikrettikten sonra yaratılıştan başlayarak peygamberlerin hayatını ve İslâmiyet'ten önceki İran tarihini, II. cilt*te Hz. Peygamber ve dört halife devirleri*ni, III. ciltte on iki imamı, Emevî ve Abba*sî halifelerini, IV. ciltte Selçuklular ve Hâ-rizmşahlar gibi Abbâsîler'le çağdaş olan sülâleleri, V. ciltte Cengiz Han ve halefle*rini, VI. ciltte Timur ve haleflerini anlatır. VII. cilt 929 (1523) yılında yazılmış olup burada Hüseyin Baykara, Bedîüzzaman Mirza ve Özbek Hanı Şeybânî Han devir*leri hakkında bilgi verilir; eser bir hatime ile sona erer. Büyük şöhret kazanmasına, defalarca basılıp bazı kısımları çeşitli dil*lere çevrilmesine rağmen [781] eser son iki cildi hariç tamamen derleme niteliğindedir. İlk defa on cilt ha*linde Tahran'da taş baskısı yapılan kita*bın [782] en iyi neşri Abbas Per-vîz tarafından gerçekleştirilmiş [783] Abbas Zeryâb da eserin iki cilt halinde kısaltılmış şeklini yayımlamıştır.[784]

Ravzatü'ş-şafâ'ın Sâsânîler [785] İran İsmâilîleri [786] Hârizm-şahlar [787] Gurlular [788] Cengiz Han [789] Sâmânîler [790] hakkındaki bölümleri Fransızca'ya; Bü-veyhîler'le ilgili bölümü Almanca'ya [791] Me'mûn'un ölümü ve onunla ilgili hikâyeler [792] Tahinler [793] Sâmânîler [794] ve Gazneliler'e [795] dair bölümleri Latince'ye; Atabeg-ler'le ilgili kısmı İngilizce'ye [796] Eşkâniyân'a ait bölümü İsveççe'ye [797] çevrilmiştir. E. Rehatsek de eseri İngilizce'ye tercüme etmiştir.[798] Eseri ilk defa Balatîzâde Kemâlî Türkçe'ye tercüme etme*ye başlamışsa da ancak I ve II. ciltlerini bitirebilmiştir, bu çeviri İstanbul'da ba*sılmıştır (1338). III ve IV. ciltler Sadrazam Rüstem Paşa'nın emriyle Mustafa b. Ha*san Şah adında bir kişi tarafından Türk*çe'ye tercüme edilmiştir.[799]



Bibliyografya :


Mîrhând, RauZatü'ş-şafâ1, V, 152; VI, 599; VII, 271; ayrıca bk. neşredenin girişi, 1, l-n; Ali Şîr Nevâî, Mecâlisü'n-nefâ'is {trc. HakîmŞah Kazvî-nî - M, Fahrî-yi Herâtî, nşr. Ali Asgar-i Hikmet], Tahran 1323 hş., s. 94,270; Hândmîr, tjabîbü'ssiyer, IV, 105, 341-342; ayrıca bk. Celâleddîn-i Humâyî'nin girişi, I, 32-35; a.mlf., Faşlî ez Hu-lâşatü'l-ahbâr [nşr. Gûyâ İ'timâdî), Kabil 1345 hş., s. 34-36; Rieu, Catalogue ofthe Persian Manuscripts, I, 87-96; Browne. LHP, 111, 431; Storey, Persian Literatüre, 1/1, s. 92-101; W. Barthoid. Turkestan doum to the Mongoi Inoa-sion, London 1928, I, 57-58; TCYK, s. 77-79; Abbas el-Azzâvî, et-Ta'rlf bi'l-mü'errihîn fi cah-di'i-Moğol ue't-Türkmân, Bağdad 1376/1957, ], 223-225; Abdülhüseyin-i Nevâî, Ricâl-i Kitâb-ı Habîbü's-siyer, Tahran 1324 hş., s. 183 vd.; Gu-lâmhüseyin Sadri Afşar. Târih der Iran, Tahran 1345 hş., s. 151-153;Safâ. Edebiyyât,\\i, 519-523; Şâkir Mustafa, et-Târîhu't-'Arabî ue'l-mü'errH}ûn, Beyrut 1993, IV, 340-341; Ca'fer Hamîdî, Târlh-i Nigârân, Tahran 1372 hş., s. 422-432; Sholen A. Quinn, "The Historiography of Safavid Prefaces", Safauid Persia: The His-tory and Politics of an Istamic Society (ed. Charles Melville), London 1996, s. 1-25; Hamî-de Hücceti, "Ravzatü'ş-şafâ= fî sîrer.i'1-enbi-yâ° ve'1-mülûk ve'1-hulefâ'", DM7; VI, 380-381; Tahsin Yazıcı, "Mîrhond", İA, Vlll, 360-361; A. Beveridge - [Beatrice Forbes Manz], "Mirkhwand", EP (İng.), VII, 126-127.